Ιδρυτής μιας επιστημονικής σχολής στην Ελλάδα

Ο Κώστας Κριμπάς υπήρξε μια εμβληματική προσωπικότητα στον χώρο της βιολογίας αλλά και άλλων συναφών επιστημών. Με σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Λωζάννης και διδακτορικό δίπλωμα από το Πανεπιστήμιο Αθηνών έγινε δεκτός ως μεταδιδακτορικός ερευνητής στο πρωτοποριακό για τη δεκαετία του ’50 εργαστήριο του Dobzhansky στο Πανεπιστήμιο Cοlumbia των ΗΠΑ. Πρόκειται για την περίοδο της θεωρητικής, αλλά κυρίως πειραματικής θεμελίωσης της θεωρίας της εξέλιξης ή του νεοδαρβινισμού, όπως επικράτησε να ονομάζεται, τη χρονική περίοδο που καθιέρωσε την εξέλιξη ως την ερμηνευτική βάση της βιολογίας και την ενσωμάτωσή της στον κορμό των θετικών επιστημών.

Επέστρεψε στην Ελλάδα το 1961 ως καθηγητής στην Ανωτάτη Γεωπονική Σχολή Αθηνών, το σημερινό Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, στην πρώτη για την Ελλάδα έδρα Γενετικής. Με μια μικρή χρηματοδότηση από το Ιδρυμα Rockefeller έστησε ένα λιτό εργαστήριο στο υπόγειο της σχολής, έπεσε με τα μούτρα στη δουλειά και χάραξε έναν δρόμο που τον καθιέρωσε ως ηγετική προσωπικότητα της Γενετικής και της Εξελικτικής Βιολογίας στην Ελλάδα. Προσείλκυσε τους πρώτους του μεταπτυχιακούς φοιτητές, με τους οποίους διατήρησε ζωντανή παρουσία στην αιχμή της γενετικής έρευνας για πολλά χρόνια. Παράλληλα χρησιμοποίησε με απαράμιλλη ορμή και δεξιότητα την επιστημονική μαρτυρία για να ανατρέψει το αντιδαρβινικό κατεστημένο στην Ελλάδα, όχι μόνο στις θετικές αλλά και στις κοινωνικές επιστήμες και, κατ’ επέκταση, στην κοινωνική πράξη. Εγραψε εμπνευσμένα δοκίμια στον έγκυρο Τύπο της εποχής, δύο εγχειρίδια Βιολογίας (ένα για το Γυμνάσιο και ένα για το Λύκειο) και επτά βιβλία υψηλής επιστημονικής εκλαΐκευσης.

Ο Κ. Κριμπάς δεν έμεινε ποτέ κλεισμένος στον γυάλινο πύργο του πανεπιστημίου. Αντίθετα, συμμετείχε ενεργά στο κοινωνικό έργο μέσα από θέσεις επιρροής και ευθύνης. Αναφέρω δειγματοληπτικά: μέλος του Εθνικού Γνωμοδοτικού Συμβουλίου Ερευνας της ΓΓΕΤ, αντιπρόεδρος της Ελληνικής Επιτροπής Ατομικής Ενέργειας, πρόεδρος του Εθνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών, αντιπρόεδρος του CIESM, πρόεδρος της Ελληνικής Ζωολογικής Εταιρείας, πρόεδρος της Εταιρείας για την Ιστορία της Επιστήμης και της Τεχνολογίας, μέλος της Εθνικής Επιτροπής για τη Βιοηθική.

Αυτή η δραστηριότητα δεν τον απομάκρυνε από το προσκήνιο της επιστήμης. Εξακολούθησε την πειραματική έρευνα, ενώ έκανε έντονα αισθητή την παρουσία του και στον χώρο της επιστημολογίας και της φιλοσοφίας της επιστήμης, συνέπεια της οποίας υπήρξε η μετάκλησή του ως τακτικού καθηγητή στο Τμήμα Μεθοδολογίας Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης του Πανεπιστημίου Αθηνών. Παράλληλα δίδαξε ως εκλεγμένος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Paris VI, ως επισκέπτης καθηγητής στο Harvard και ως προσκεκλημένος ομιλητής στα Πανεπιστήμια του Σικάγου, Cambridge, Columbia, Yale, Harvard, Irvine, Dubrovnik, Birmingham και McMaster. Η συνολική βαρύτητα του έργου αναγνωρίστηκε με την εκλογή του ως τακτικού μέλους της Ακαδημίας Αθηνών.

Ισως είναι ακόμα νωρίς να εκτιμηθεί το έργο του Κώστα Κριμπά στις σωστές διαστάσεις του. Προσωπικά δεν μπορώ να επικαλεστώ το τεκμήριο της αντικειμενικότητας. Η οξύνοια, η τερατώδης μνήμη, η τόλμη είναι ιδιώματα που μπορούν να προκαλέσουν δυσαρέσκειες και αντιδράσεις. Ο Κ. Κριμπάς υπερασπιζόταν τις θέσεις του με επιμονή και – καθώς βρισκόταν πάντα στην περιοχή επικάλυψης των θετικών και ανθρωπιστικών επιστημών – ήταν απολύτως αναμενόμενο να έχει οπαδούς και αντιφρονούντες. Μια επιτροχάδην αναφορά στον καθηγητή του Dobzhansky, στον «συμμαθητή» στο Columbia και διά ζωής φίλο του και πρωτοπόρο εξελικτικό Richard Lewontin και τον επίσης «συμμαθητή» στο Columbia και βιολόγο – φιλόσοφο Francisco Ayala είναι ενδεικτική. Και οι τρεις μαθητές σέβονταν το βαθύ θρησκευτικό αίσθημα του καθηγητή τους Dobzhansky που πήγαζε από τη ρωσική ορθόδοξη ανατροφή του. Lewontin και Κριμπάς υπήρξαν αθεϊστές, σε αντίθεση με τον Ayala που μεγάλωσε ως ιησουίτης καθολικός και έχει γράψει εκτενώς εναντίον του ασυμβίβαστου μεταξύ δαρβινισμού και θρησκείας. Ομως οι δρόμοι των Lewontin και Κριμπά δεν ήταν απολύτως παράλληλοι. Ο πρώτος υπήρξε πιστός μαρξιστής, ενώ ο δεύτερος διατηρούσε τις επιφυλάξεις του. Οντας μαθητής και των δύο, προσπάθησα να ερμηνεύσω τη διαφορά – φοβάμαι, χωρίς επιτυχία. Ακόμα και τώρα δεν μπορώ να πω με βεβαιότητα αν ο Lewontin θα έβαζε τον Δαρβίνο πάνω από τον Μαρξ, ενώ για τον Κριμπά η απάντηση είναι ένα βέβαιο «ναι». Η κυριαρχία του Δαρβίνου πάνω στη σκέψη του Κριμπά έγινε ξεκάθαρη από την υιοθέτησή του της κοινωνιοβιολογίας – εν συντομία, της άποψης ότι η βιολογία θα ερμηνεύσει κάποια στιγμή τον άνθρωπο όχι μόνο ως σάρκα και οστά αλλά και ως συναίσθημα και σκέψη.

Δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω ποιοι και πόσοι από τους έλληνες πανεπιστημιακούς που δεν είναι πια εν ζωή μπορούν να χαρακτηριστούν ως δημιουργοί μιας «σχολής» παρά μόνο για τις βιολογικές επιστήμες. Εδώ η απάντηση είναι ξεκάθαρη: Φώτης Καφάτος και Κώστας Κριμπάς. Στον πρώτο οφείλουμε την έγκαιρη εμφύτευση και άνθηση της μοριακής βιολογίας στην Ελλάδα και μια χορεία επιστημόνων πρώτης γραμμής στον εθνικό και διεθνή χώρο. Η μοριακή βιολογία υπήρξε η μεγάλη επανάσταση στις θετικές επιστήμες των τελευταίων δεκαετιών του 20ού αιώνα και υπό μια έννοια εξακολουθεί να είναι. Η πρόοδος στο άλλο ήμισυ των βιολογικών επιστημών προχώρησε με λιγότερο θόρυβο, αλλά επίσης με γερές βάσεις και προοπτικές. Πρόκειται για το μέρος της βιολογίας που ερευνά το παρελθόν και μας προϊδεάζει για το μέλλον, που μας εντάσσει στον βιοτικό και αβιοτικό κόσμο στον οποίο ανήκουμε. Αυτό το παραμελημένο κομμάτι της επιστήμης έφερε στην Ελλάδα ο Κ. Κριμπάς, το φύτεψε και ευτύχησε να το δει να καρποφορεί. Είναι ο αναμφισβήτητος ιδρυτής μιας επιστημονικής σχολής στη χώρα μας*.

Ο Λευτέρης Ζούρος είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης, αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών

*Ευχαριστώ τον συνάδελφό μου, καθηγητή Μ. Λουκά, για τα στοιχεία που μου παραχώρησε