«Γράφω για πάθη και στιγμές θριάμβου στην ελληνική ιστορία»

Στο τέλος του «Νησιού» της Βικτόρια Χίσλοπ η γιορτή εναλλάσσεται με την τραγωδία. Στις 25 Αυγούστου 1957, όταν έχει βρεθεί η θεραπεία για τη λέπρα και οι ασθενείς μπορούν επιτέλους να φύγουν από τη Σπιναλόγκα, γίνεται ένα μεγάλο γλέντι στην Πλάκα, το χωριό απέναντι από τη Σπιναλόγκα. Οι υγιείς ανακατεύονται με τους πρόσφατα θεραπευμένους. Οταν η γιορτή βρίσκεται στην κορύφωσή της, ακούγονται δύο πυροβολισμοί. Μια γυναίκα έχει δολοφονηθεί: η Αννα Βανδουλάκη. Στο «Μια νύχτα του Αυγούστου», που αποτελεί τη συνέχεια του «Νησιού» και αναμένεται στις 15 του μήνα από τις εκδόσεις Ψυχογιός (μετάφραση Φωτεινή Πίπη), πρωταγωνίστρια είναι η Μαρία, αδελφή της Αννας, που έχει μόλις επιστρέψει θεραπευμένη. Η Χίσλοπ επιστρέφει στα γεγονότα πριν από τη νύχτα του φόνου, ενώ παρακολουθεί τις ζωές των τριών ανδρών που αγάπησαν την Αννα. Του Αντρέα, συζύγου και δολοφόνου της. Του Αντώνη, που αγαπούσε την Αννα απ’ όταν ήταν μικρά παιδιά. Αλλά κυρίως του Μανόλη, του εραστή της, που πιστεύει πως εκείνος στάθηκε η αιτία για τον φόνο της.

Η Βικτόρια Χίσλοπ βρίσκεται αυτές τις ημέρες στην Κρήτη έχοντας κάνει τη δεύτερη δόση του εμβολίου της Pfizer. Επισκέπτεται μάλιστα το σετ γυρισμάτων της σειράς «Καρτ ποστάλ» της ΕΡΤ, που βασίζεται στο επίσης δικό της ομότιτλο μυθιστόρημα. «Με είχε ρουφήξει η συγγραφή του σεναρίου και δεν έβλεπα τη μέρα να βρεθώ στην αγαπημένη μου Κρήτη» λέει στα «ΝΕΑ». Πρωταγωνιστής στη σειρά 12 επεισοδίων, σε σκηνοθεσία του Γιώργου Παπαβασιλείου, είναι ο Ανδρέας Κωνσταντίνου («Μικρά Αγγλία», «Συννεφιασμένη Κυριακή», «Ευτυχία» κ.ά.), που υποδύεται τον Τζόζεφ, έναν ελληνικής καταγωγής, εσωστρεφή άγγλο αρχαιολόγο που επιστρέφει στα πατρογονικά εδάφη της Κρήτης για να αναλάβει θέση συμβούλου σε μια ανασκαφή. «Νομίζω ότι η ελληνική ιστορία του 20ού αιώνα βρίσκεται πάντα στο φόντο των μυθιστορημάτων μου. Και δεν ξέρω αν πρόκειται καν για ένα “μάθημα”, αλλά οι δοκιμασίες, τα πάθη και οι κακουχίες βρίσκονται μονίμως εκεί – όπως και οι στιγμές του θριάμβου. Σαν να παίζει μια μουσική στο φόντο» λέει όταν τη ρωτάμε για το «Μια νύχτα του Αυγούστου». Αλήθεια, πού ανακάλυψε το υλικό για να γράψει τη μυθοπλασία; «Αρκετά πράγματα υπήρχαν ήδη στη φαντασία μου. Καθώς ήμουν “κολλημένη” στην εξοχή της Αγγλίας λόγω πανδημίας, δεν μπορούσα να έρθω στην Ελλάδα για έρευνα. Αλλά συνειδητοποίησα ότι γνώριζα πολλά για την Κρήτη. Ακόμη κι όταν δεν βρίσκομαι εκεί, την κουβαλάω στο μυαλό και στην καρδιά μου. Αυτό, ωστόσο, για το οποίο ήθελα να μάθω περισσότερα ήταν η ανάπτυξη των ναυτιλιακών. Κάπως έτσι, από το πουθενά, έφτασε στα χέρια μου το βιβλίο “Η ιστορία της ελληνόκτητης ναυτιλίας” της Τζελίνας Χαρλαύτη (σ.σ.: Νεφέλη, 2001). Αρκετά ακαδημαϊκό, αλλά μου έδωσε όλα όσα ήθελα να μάθω». Στο απόσπασμα που η ίδια η Χίσλοπ επέλεξε για την προδημοσίευση των «ΝΕΩΝ» υπάρχουν στίχοι που θυμίζουν έντονα ρεμπέτικο τραγούδι. «Εγώ τους έγραψα. Εψαχνα κάτι που θα εξέφραζε τα πραγματικά συναισθήματα του Μανόλη και το βάθος του πόνου του εκείνη τη στιγμή. Τίποτε απ’ όσα μπορούσα να βρω – γραμμένα μέχρι το 1957 – δεν ταίριαζε. Βρήκα φυσικά πολλούς στίχους που μου άρεσαν, αλλά ήταν γραμμένοι αργότερα και δεν μπορούσαν να υπηρετήσουν την αφήγηση – και είμαι αρκετά “ψείρας” για να ενσωματώσω κάτι που δεν υπήρχε εκείνη τη στιγμή. Γι’ αυτό αποφάσισα να γράψω η ίδια. Φυσικά και επειδή λατρεύω την ελληνική μουσική – το λαϊκό, το ρεμπέτικο, το έντεχνο. Ακούγοντας ελληνική μουσική, ταξιδεύω κατευθείαν στην Ελλάδα, όπου κι αν βρίσκομαι. Είναι μέρος της ελληνικής ψυχής. Αν κάποιος με ρωτούσε ποια μουσική χαρακτηρίζει τη Βρετανία, δεν θα ήξερα τι να πω. Αλλά έστω κι ένα ακόρντο από την ελληνική παραδοσιακή μουσική μπορεί να με στείλει εδώ κατευθείαν. Η ελληνική μουσική είναι σαν μια χρονομηχανή».

«Ο χορός του ήταν κάθαρση»

«Εκείνο το βράδυ στον Πειραιά, όταν ο Μανόλης άκουσε τις πρώτες νότες ενός ζεϊμπέκικου, ένιωσε κάτι να σκιρτά μέσα του. Όι στίχοι του συγκεκριμένου κομματιού ήταν σαν να αντικατοπτρίζουν τη ζωή του, μια μαχαιριά απευθείας στην καρδιά. Σαν υπνωτισμένος από τη δύναμη της μουσικής, σηκώθηκε από την καρέκλα του.

Απλώνω τα χέρια να σε πιάσω μα μένει άδεια η αγκαλιά μου

πώς με πονούν αυτές τις νύχτες τα κατασκότεινα όνειρά μου…

Όι υπόλοιποι της παρέας τράβηξαν αμέσως το κατάφορτο ποτήρια τραπέζι για να του ανοίξουν χώρο και ο Μανόλης άρχισε τον αργό μοναχικό χορό του. Με κάμποσα καραφάκια ούζο στον οργανισμό του και με τον πόνο να βαραίνει σαν πέτρα την καρδιά του, άπλωσε τα χέρια του σαν αετός και άρχισε να περιστρέφεται. Τα βήματά του ήταν αυθόρμητα, αυτοσχέδια, όμως όλοι ήξεραν την παράδοση του ζεϊμπέκικου: ήταν ένας χορός που τον χόρευαν μόνο άντρες, και μάλιστα άντρες με καημό.

Όσο οι μουσικοί έπαιζαν και ο επαναλαμβανόμενος ρυθμός παλλόταν στον αέρα ανάμεσα στο πλήθος, ο Μανόλης συνέχιζε την αργή περιδίνησή του σαν εκστασιασμένος, με μάτια γυάλινα, ανεστίαστα. Κάποιος πέταξε ένα πιάτο στα πόδια του και μια από τις κοπέλες τού πέταξε ένα λουλούδι που φορούσε στα μαλλιά της. Ό Μανόλης δεν αντιλήφθηκε τίποτε από τα δύο. Ό Γιάννης, ο Δημήτρης και αρκετοί άλλοι έπεσαν στο ένα γόνατο, σαν να τον προσκυνούν, και άρχισαν να χτυπούν παλαμάκια στον χαρακτηριστικό ρυθμό των εννέα όγδοων.

Σε βλέπω πλάι μου στο κρεβάτι λευκοντυμένη, σαν άσπρο φως

μα όταν ξυπνώ στ’ άδεια σεντόνια θα ‘θελα κάλλιο να ‘μουν νεκρός…

Ό χορός τού έδωσε τη δυνατότητα να εκφράσει τα πιο σκοτεινά τρίσβαθα της ψυχής του. Όι κινήσεις του ήταν γεμάτες ένταση, συγκρατημένες, ελεγχόμενες, κι όμως άνοιγαν ένα παράθυρο προς την καρδιά του απ’ όπου μπορούσε να δει και να καταλάβει όποιος κοιτούσε και νοιαζόταν. Όλα τα μάτια ήταν στραμμένα πάνω του, ποθώντας να συνεχίσει να χορεύει. Έπειτα από μερικές γυροβολιές με τα χέρια απλωμένα στο πλάι, έκανε ένα μικρό ψαλιδωτό άλμα στον αέρα, χτυπώντας το ένα του χέρι διαδοχικά και στα δυο του πόδια, και ύστερα από άλλη μια περιστροφή προσγειώθηκε στο ένα του γόνατο. Ύστερα κατέβασε και το άλλο κι έγειρε πίσω το κορμί του με τα χέρια ανοιχτά και τα μάτια κλειστά, σαν διψασμένος οδοιπόρος που καλοδέχεται πάνω του τις πρώτες στάλες της βροχής. Το θέαμα αυτού του πανύψηλου και πανέμορφου άντρα να επιτελεί μια σχεδόν ακροβατική ιεροτελεστία είχε μαγνητίσει την προσοχή όλων στο μαγαζί, πελατών και προσωπικού.

Κάθε του κίνηση εξωτερίκευε την οδύνη που αισθανόταν, τον σπαραγμό του για τη γυναίκα που αγαπούσε, για την τραγωδία του θανάτου της, για τον αναθεματισμένο ξάδερφό του που έλιωνε στη φυλακή, για τον θείο και τη θεία του που θρηνούσαν για τη μοίρα του γιου τους, για τη Σοφία που είχε χάσει μητέρα και πατέρα, για τον Γιώργη που πενθούσε την κόρη του, και για τη Μαρία που θα μαράζωνε για τον χαμό της αδελφής της.

Όλοι τον κοιτούσαν σαν μαγεμένοι. Αυτός ο άντρας δε χόρευε για τους θεατές. Δεν έκανε επίδειξη παλικαρισμού ή δεξιοτεχνίας για τα μάτια του κόσμου. Ήταν ένας άνθρωπος που έβγαζε τα εσώψυχά του, εκθέτοντας σε κοινή θέα κάθε μόριο του πόνου που αισθανόταν.

Ό χορός του ήταν τελετουργικός, εξαγνιστικός – ήταν κάθαρση. Ωστόσο η ανακούφιση που του πρόσφερε δεν κράτησε πολύ. Λίγα λεπτά αφότου ξανακάθισε στην καρέκλα του, ο Μανόλης ένιωσε πως ο πόνος του βρισκόταν ακόμα μέσα του, στα σωθικά του.

Ό Γιάννης τον χτύπησε φιλικά στον ώμο σε μια σιωπηρή ένδειξη συμπόνιας. Ξαναγέμισε το ποτήρι του και το ποτήρι του Μανόλη, και οι δυο άντρες τα άδειασαν μονορούφι.

Ό Μανόλης θυμήθηκε το ζεϊμπέκικο που είχε χορέψει στη βάφτιση της Σοφίας, τα σφυρίγματα επιδοκιμασίας των αντρών που είχαν μαζευτεί σε κύκλο γύρω του, και τη στιγμή που είδε με την άκρη του ματιού του την Άννα να τον παρακολουθεί έκθαμβη. Ό θαυμασμός της ήταν το μεγαλύτερο έπαθλο. Εκείνη τη φορά είχε καταχραστεί αυτόν τον μεγαλοπρεπή χορό για να επιδειχτεί, ξέροντας ακόμα και τη στιγμή που το έκανε ότι δεν ήταν σωστό. Απόψε δε χόρεψε ζεϊμπέκικο ο Μανόλης· το ζεϊμπέκικο τον κυρίευσε και κίνησε τα πόδια και το σώμα του.

Όλη την εβδομάδα που είχε προηγηθεί οι άντρες στο ναυπηγεί́ο έβλεπαν τον Μανόλη με καχυποψία. Αυτός ο ωραίος Κρητικός, με τις ακριβές μπότες, είχε έναν αέρα προνομιούχου και όλοι τους υπέθεταν ότι οι μαύροι κύκλοι γύρω από τα μάτια του ήταν από τα ξενύχτια και τα άγρια κρητικά γλέντια. «Απ’ την πολλή ρακή είναι», είχε ψιθυρίσει ένας τους την πρώτη μέρα που τον είχαν δει. «Στην Κρήτη την πίνουν σαν νεράκι. Έχουν καταστραφεί πολλοί άντρες έτσι».

Αυτό το σαββατόβραδο όμως τους άλλαξε τη γνώμη κι έγινε το πρώτο από πολλά που θα περνούσε ο Μανόλης με αυτή την παρέα. Τώρα τον αντιμετώπιζαν δίχως επιφύλαξη και καχυποψία. Έπειτα από εκείνο το ζεϊμπέκικο ο άντρας που είχε εμφανιστεί εκείνη την πρώτη μέρα στο καρνάγιο με μπότες του κουτιού και κούρεμα εφοπλιστή είχε γίνει δικός τους άνθρωπος.