Μπορούν να επανεκκινήσουν {LF}οι σχέσεις με τη Λιβύη;

Η επίσκεψη του έλληνα πρωθυπουργού στη Λιβύη προαναγγέλλει την επιστροφή στις επίσημες σχέσεις των δύο χωρών και είναι μια κίνηση που έπρεπε να γίνει. Μετά τη συναινετική ανάδειξη της νέας δίδυμης ηγεσίας από τον πρωθυπουργό Αμπντούλ Χαμίντ Νταμπέιμπα και τον επικεφαλής της προεδρίας Μοχάμεντ Μένφι, αναβαθμίζεται το ενδιαφέρον του γεωπολιτικού παιχνιδιού. Η Ελλάδα είναι φίλια χώρα, με θαλάσσια σύνορα που πρέπει να οριοθετήσει και μακρά περίοδο σημαντικών πολιτικών, οικονομικών σχέσεων και συμφερόντων που πρέπει να ενισχύσει, ιδιαίτερα σε μια εποχή αναγκαία για την ανοικοδόμηση της Λιβύης. Από το 2014 έως το 2021 – με αποκορύφωμα το 2019 – η Λιβύη βίωσε την πιο οδυνηρή φάση της εμφύλιας σύρραξης. Οι δύο εμπόλεμες πλευρές ήταν αφενός η αναγνωρισμένη από τον ΟΗΕ κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας (GNA) υπό τον Σάρατζ, με στρατιωτική υποστήριξη της Τουρκίας και μετριοπαθή κλίση της Γαλλίας και της Ιταλίας, και αφετέρου ο στρατάρχης Χαφτάρ, επικεφαλής του Λιβυκού Εθνικού Στρατού (LNA), καθώς και ο Ακίλα Σάλεχ, πρόεδρος της Εθνοσυνέλευσης, υποστηριζόμενοι από την Αίγυπτο, τη Ρωσία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Από το σκηνικό εμπλοκής των δυνάμεων απουσίασαν οι ΗΠΑ. Μετά τον πολιτικό διάλογο του Φεβρουαρίου 2021 που διευκόλυνε ο ΟΗΕ μεταξύ των δύο πλευρών («5+5»), διαμορφώθηκαν οι συνθήκες να ξεφύγει η χώρα από το εύθραυστο καθεστώς και τη σύρραξη, με μια πρώτη συμφωνία εκεχειρίας. Η νέα κυβέρνηση εθνικής συμφωνίας απολαύει της δέσμευσης όλων των αντιμαχόμενων πλευρών, ενώ εκ παραλλήλου ζητήθηκε η απομάκρυνση των ξένων δυνάμεων. Η Λιβύη αποκτά, μετά το 2014, ενοποιημένη εκτελεστική εξουσία με πρώτο στόχο τη σταθεροποίηση και επόμενο σταθμό του οδικού χάρτη τις εθνικές εκλογές τον Δεκέμβριο του 2021. Εάν μάλιστα, όπως υπογραμμίζουν τα αμερικανικά think tanks, η διοίκηση Μπάιντεν με εμπλοκή υποστηρίξει την τρέχουσα διαδικασία θα υπάρξει θετική εξέλιξη.  Η Ελλάδα είχε διαρρήξει τις σχέσεις με την κυβέρνηση της Τρίπολης όταν τον Νοέμβριο του 2019 ο Σάρατζ συνήψε με την Τουρκία το μνημόνιο οριοθέτησης υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ και, αντιδρώντας, το χαρακτήρισε άκυρο και ανυπόστατο. Ακολούθησε η απέλαση του λίβυου πρέσβη στην Αθήνα, επειδή δεν δημοσιοποίησε το περιεχόμενο του μνημονίου. Στη συνέχεια, με στόχο την ακύρωσή του, στράφηκε προς τις αντίπαλες δυνάμεις, τον Χαφτάρ και τον Σάλεχ, οι οποίοι δεν είχαν εξουσία ακύρωσης.

Στόχος της Ελλάδας ήταν να αποκατασταθούν με κάθε τρόπο τα ζημιωθέντα κυριαρχικά δικαιώματα θαλασσίων ζωνών των νησιών με ακτές στην Ανατολική Μεσόγειο. Το μνημόνιο δεν δεσμεύει την Ελλάδα αλλά αρμοδιότητα για την ακύρωσή του έχουν μόνο τα συμβαλλόμενα μέρη και για λόγους που προβλέπονται στο δίκαιο των συνθηκών. Η Ελλάδα όμως πέτυχε να κατοχυρώσει τα κυριαρχικά δικαιώματα των νησιών μετά από τη σύναψη έγκυρης συμφωνίας οριοθέτησης με την Αίγυπτο – σύμφωνα με το δίκαιο της θάλασσας – αποκαθιστώντας στις θαλάσσιες ζώνες της περιοχής την έννομη τάξη που παραβίασαν Αγκυρα και Τρίπολη. Η αποκατάσταση των σχέσεων και της εμπιστοσύνης με τη Λιβύη είναι το πρωταρχικό βήμα για να ανοίξει ο δρόμος της συνεργασίας και της διευθέτησης νομικών εκκρεμοτήτων.

Αλλωστε, στην επιστολή του λίβυου υπουργού Εξωτερικών προς τον ΓΓ/ΗΕ αμέσως μετά τη σύναψη και θέση σε ισχύ του τουρκολιβυκού μνημονίου οριοθέτησης, ρητώς αναγνωρίζεται σε κάθε γειτονικό παράκτιο κράτος που θεωρεί ότι θίγεται από την τουρκολιβυκή οριοθέτηση το δικαίωμα να προσφύγει στο Διεθνές Δικαστήριο. Καταδεικνύεται ότι επί της αρχής η Λιβύη αποδέχεται μια τέτοια διαδικασία δικαστικής παραπομπής, προφανώς έστω και εάν χρειάζεται συνυποσχετικό, ακόμη και να εξεταστεί δικαστικά η νομιμότητα του μνημονίου αυτού. Αυτή την αποδοχή η Ελλάδα πρέπει ακόμη και τώρα να αξιοποιήσει. Εάν τότε υπήρχε το πρόσκομμα, επειδή η κυβέρνηση της Τρίπολης υπερέβη την εξουσιοδότηση σύναψης συμφωνιών, σήμερα στο πλαίσιο μιας κυβέρνησης συναινετικής αποδοχής η Ελλάδα μπορεί να προσκαλέσει τη Λιβύη σε διαβούλευση για συνολική οριοθέτηση της μεταξύ τους θαλάσσιας περιοχής. Υπάρχουν δείγματα διεθνούς πρακτικής προκειμένου να πεισθεί η Λιβύη και να παραπεμφθεί στη δικαστική διευθέτηση η συνολική οριοθέτηση, περιλαμβανομένης αυτής του μνημονίου.

O Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου, διευθυντής  του Μεταπτυχιακού Προγράμματος «Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές», στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς