Στους αντίποδες {LF}του μαγικού ρεαλισμού

Μπουένος Αϊρες 1982. Μετά την εποχή του περονικού λαϊκιστικού καθεστώτος, η στρατιωτική δικτατορία κυβερνά την Αργεντινή αδιαλείπτως. Διάγει ωστόσο ανυποψίαστη, παρά τις καθεστωτικές εσωτερικές έριδες, τους τελευταίους μήνες της εξουσίας της. Στη χώρα μαίνονται συγκρούσεις, απαγωγές  και τρομοκρατικές ενέργειες εκ μέρους ποικίλων οργανώσεων της τότε επαναστατικής Αριστεράς, όπως και οι αντίστοιχες κατασταλτικές πρακτικές του καθεστώτος, με χιλιάδες εξαφανίσεις ανεπιθύμητων πολιτών. Λίγους μόλις μήνες αργότερα ο εθνικιστικός μεγαλοϊδεατισμός θα οδηγήσει στην περιπέτεια του Πολέμου των Μαλβίνων Νήσων [Φώκλαντ] και στη συντριβή/ ταπείνωση από τη Μεγάλη Βρετανία της κυρίας Θάτσερ. Ταπείνωση παράλληλη, σημειωτέον, με εκείνη του Μαραντόνα και της παρέας του στο Μουντιάλ της Ισπανίας που έγινε την ίδια χρονιά.

Στο Εθνικό Κολέγιο, ιστορικό θεσμό της Αργεντινής Δημοκρατίας, όπου εκπαιδεύονται για πάνω από έναν αιώνα οι ελίτ της χώρας, η ζωή συνεχίζεται προς το παρόν απρόσκοπτη. Η ηρωίδα της αφήγησης, η νεαρή Μαρία Τερέσα, έχει μόλις προσληφθεί ως επιμελήτρια, τουτέστιν είναι επιφορτισμένη με την τήρηση, εν ανάγκη διά ροπάλου, των κανονισμών σε μια από τις μεικτές σχολικές τάξεις: σιδερένια ωράρια, προσωπική υγιεινή, στοίχιση,  απαγόρευση οποιουδήποτε αγγίγματος μεταξύ αγοριών και κοριτσιών, συγκεκριμένο κούρεμα, ενδυματολογικός κώδικας, χρώμα της κάλτσας και άλλα παράλογα ή λογικά βρίσκονται ανάμεσα στις ευθύνες της. Συντονιστής των επιμελητών και προϊστάμενός της είναι ο κύριος Μπιασούττο – θρυλική φιγούρα στον μικρόκοσμο του κολεγίου και όχι μόνο, καθώς θεωρείται ως ο συντάκτης των περίφημων μαύρων λιστών, τουτέστιν φακέλων αντιφρονούντων στο καθεστώς.

Η Μαρία Τερέσα κάνει με συνέπεια τη δουλειά της, σε σημείο μάλιστα υπερβολής. Φαντάζεται ή επινοεί εφηβικά παραπτώματα, συχνά αορίστως  ερωτικού περιεχομένου, σε σημείο που μάλλον προκαλεί απορίες στους συναδέλφους της. Διάγει μια μέτρια ζωή, χωρίς προσωπικά ενδιαφέροντα, με μια καταθλιπτική μάνα που κλαίγεται για τον σύζυγο/ πατέρα ο οποίος τους εγκατέλειψε και με έναν αδελφό επιστρατευμένο. Ετσι η Τερέσα διοχετεύει όλη της την ενέργεια στη διεκπεραίωση πραγματικών και φανταστικών καθηκόντων. Της έρχεται μια μέρα η ιδέα να κατοπτεύσει έναν θρασύ στα μάτια της μαθητή, που πιθανότατα, συνάγουμε, της ασκεί κάποια ερωτική έλξη, ώστε να τον πιάσει επ’ αυτοφώρω να καπνίζει. Με αυτόν τον υπερβάλλοντα ζήλο θα κερδίσει, όπως πιστεύει, την εύνοια του κυρίου Μπιασούττο. Ετσι, γλιστράει με τα πολλά στις τουαλέτες των αγοριών, απ’ όπου και θα προσπαθεί εφεξής, για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, να εντοπίσει τους παραβάτες, κυρίως κατά τις ώρες διδασκαλίας.

Το βιβλίο τσουλάει εφεξής σε επιτηδευμένα αργόσυρτους ρυθμούς, με σκόπιμες επαναλήψεις και έντεχνη φλυαρία, σαν ο συγγραφέας να θέλει να πει με όσο το δυνατόν περισσότερα λόγια αυτό που σε άλλες περιστάσεις θα ήταν το τετριμμένο και άρα σύντομο. Η ατμόσφαιρα παραπέμπει σε Κάφκα, πολύ περισσότερο όμως στην ιδιοφυή, εξαντλητικά γραφειοκρατική απεικόνιση των πραγμάτων από τον σύγχρονό μας αυτόχειρα Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας.  Οπως και να ‘χει, με περισσό θάρρος, θράσος και αμέριστη υπομονή η πρωταγωνίστρια επαναλαμβάνει σταθερά τις επισκέψεις αυτές. Κλείνεται σε ένα κουβούκλιο και περιμένει. Εχει γίνει πλέον εξπέρ στις απωθητικές οσμές, τους ήχους του νερού, την ούρηση και τις άλλες, συχνά αηδιαστικές  λειτουργίες των νεαρών, περιλαμβανομένου του αυνανισμού. Οι αισθήσεις της – πλην της όρασης – είναι διαρκώς σε εγρήγορση. Μαντεύει τα πάντα πίσω από τα τοιχώματα, ενώ έπειτα από κάπου 150 σελίδες αρχίζουμε να ανιχνεύουμε απολήξεις απωθημένου, πλην αθώου ερωτισμού σε αυτή την ακουστική διαστροφή της.

Ωσπου έρχεται το τέλος της αθωότητας. Σε κάποια φάση, δηλώνοντας την ικανοποίησή του για την απόδοσή της, ο κύριος Μπιασούττο θα την καλέσει να βρεθούν ένα βράδυ μετά τη δουλειά, σε ένα μπαρ, για να συζητήσουν επαγγελματικά θέματα. Η κολακευμένη, άβγαλτη ηρωίδα μας είναι αμήχανη απέναντι στους ερωτικούς υπαινιγμούς του, ωστόσο έχει ανέβει στα ουράνια. Της βραδιάς έπονται διαψευσμένες προσδοκίες και ξεστρατισμένος σε φαντασιώσεις ερωτισμός. Ωστόσο η πρόσκληση, περιέργως – για κείνη, αλλά και για μας τους αναγνώστες – δεν θα επαναληφθεί. Αντί για μια φυσιολογική, όσο γίνεται εξέλιξη, ο προϊστάμενος θα εισβάλει μια μέρα  διά της βίας στην τουαλέτα όπου εκείνη, αρρωστημένω τω τρόπω, παρεπιδημεί, και θα τη βιάσει. Είναι, υπονοείται σε μια μακρόσυρτη σκηνή, μάλλον ανίκανος [πρόσκαιρα ή διά βίου, δεν διευκρινίζεται] και ο βιασμός γίνεται δακτυλικά, με μια χειρουργική ψυχρότητα που διανθίζεται από την απελπισμένη προσπάθεια του αρσενικού να φτάσει σε οργασμό και τον ανήμπορο πανικό της κοπέλας. Η Μαρία Τερέσα, δεν θα αντιδράσει διόλου. Ωστόσο προλαβαίνει να σκεφθεί με ψυχρή απέχθεια ότι τουλάχιστον παραμένει δεσποινίδα, τουτέστιν ότι η πολύτιμη παρθενία της δεν έχει διαρραγεί.

Και αυτό είναι όλο – έπειτα από μια ακόμη επανάληψη της απεχθούς πράξης που έχει προφανώς κατακυριεύσει τη σκέψη της. Γιατί σύντομα θα επέλθει η εθνική συντριβή στις Μαλβίνες, και η δημοκρατία θα έχει νικήσει όπως περίπου συνέβη και με μας μετά την κυπριακή τραγωδία. Η  Τερέσα θα μετοικήσει οικογενειακώς στην Κόρδοβα, όπου και θα συνεχίσει την μάλλον μέτρια και άχαρη ζωή της.

Διαστροφή και εξουσία

Με τριτοπρόσωπη αφήγηση, γλώσσα που βρίσκεται στους αντίποδες του πάλαι ποτέ μαγικού ρεαλισμού – ο οποίος κατασκεύασε εν πολλοίς τη σύγχρονη φήμη της λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας – με ευφυείς χειρονομίες, ψυχρή, κλινική ματιά και πλήρη απουσία συναισθημάτων, ο Κόαν διαγράφει το τόξο της σεξουαλικής διαστροφής ταυτίζοντάς το με αυτό της εξουσίας/ υποταγής στα δικτατορικά καθεστώτα. Σχετικά εύκολη ερμηνεία κατά τη γνώμη μου. Γιατί βιαστές και βιαζόμενοι δύσκολα εντάσσονται σε μια ορισμένου τύπου πολιτική γεωγραφία, όπως θα εύχονταν πολλοί, εσχάτως και στα καθ’ ημάς. Η ίδια η Μαρία Τερέσα έχει μεταβληθεί σε θύμα από θύτης που ήταν προηγουμένως. Και ακόμη, είναι δύσκολο να θεωρήσει κανείς ότι ο φασισμός βιάζει και η Αριστερά είναι πλήρης τρυφερότητας και κατανόησης. Το σχήμα αυτό, χαλκευμένο πάνω στον άξονα Καλού – Κακού δεν είναι αποδοτικό – το επιχείρησαν ποικίλοι άλλοι, μεταξύ των οποίων και σύγχρονοι μπεστσελερίστες της σκανδιναβικής αστυνομικής λογοτεχνίας. Για να μην αναφερθώ στην πραγματική ζωή όπου, στο πρόσφατο λ.χ. πολιτικό σκηνικό η αντιπολίτευση υποδορίως πανηγύριζε όταν αποκαλύφθηκε ότι ο καταγγελθείς ως βιαστής της κυρίας Μπεκατώρου ήταν στέλεχος της ΝΔ – μέχρι να αποκαλυφθούν ή να ανακληθούν στη μνήμη, τα έργα και οι ημέρες δηλωμένα αριστερόφρονων θιασαρχών, ηθοποιών και άλλων υπευθύνων.

Το άλλο στοιχείο της αφήγησης που την καθιστά ενδιαφέρουσα μεν, υποκείμενη σε παρερμηνείες δε, είναι ο ηδονιστικά λαθραίος ωτακουσμός της ηρωίδας μέσα στις απωθητικές [και για μας, εδώ που τα λέμε] τουαλέτες των αντρών. Εδώ, το υπηρεσιακό καθήκον συμπλέκεται με έναν νατουραλιστικού τύπου απωθημένο ερωτισμό και η σκατολογία με τον σουρεαλισμό. Η συνθήκη είναι μάλλον απίθανη και η εισβολή σε σχολικές τουαλέτες του αντιθέτου φύλου επί μήνες ολόκληρους χωρίς να γίνεις τσακωτός, δεν προϋποθέτει απλώς θάρρος αλλά και υπερβολική τύχη. Επιπλέον, πόση δυσώδη ατμόσφαιρα να αντέξει ένας άνθρωπος – πολλώ μάλλον ένα άβγαλτο κορίτσι, όσο κι αν έχει το βίτσιο μέσα του; Και στην περίπτωση αυτή μήπως δικαιώνεται συγγραφικά ο ανίκανος βιαστής που τη λυτρώνει με έναν ιδιότυπο βιασμό, ικανό ωστόσο να την επαναφέρει στην πραγματικότητα; Το αγνοώ, γι’ αυτό ακριβώς μιλάω για σουρεαλισμό.

Με όλα τούτα το βιβλίο είναι επίκαιρο και ενδιαφέρον, ενώ γεννά αναμφίβολα σειρά ζητημάτων, μεταξύ άλλων για το ακραία λιτό ύφος του. Σε αυτή λίγο-πολύ τη γραμμή κινείται άλλωστε μια σειρά σύγχρονων ισπανόφωνων  συγγραφέων. Μεταξύ τους ο Χουάν Γκοϋτισόλο, ο Χαβιέρ Μαρίας, ο Χαβιέρ Θέρκας, ο Ενρίκε δε Εριθ και βέβαια ο εκλιπών Χιλιανός Ρομπέρτο Μπολάνιο: συγκροτούν μια διακριτή σχολή που απλώς δεν έχει ακόμη βρει το όνομά της. Οι συγγραφείς αυτοί υπηρετούν, όπως και ο Κόαν, την ιστορική μνήμη σε αναφορά με σχετικά πρόσφατα πολιτικοκοινωνικά γεγονότα, αντλούν από το «μυθιστόρημα ντοκουμέντο» και τη σχολή της νέας δημοσιογραφίας, ενώ κατά κανόνα εγκιβωτίζουν μια αφήγηση σε μια άλλη, επιχειρώντας έτσι την υπέρβαση της κοινοτοπίας, αλλά – υποψιάζομαι – και την αποφυγή των δυσκολιών της κλασικής πλοκής. Συχνά δίνουν στα βιβλία τους τίτλους που ακούγονται απλοϊκοί αλλά, μιας και δεν μπορεί τόσο επιτυχημένοι συγγραφείς να είναι απλοϊκοί ή να αναφέρονται σε εγκυκλοπαιδικά λήμματα, οφείλουμε να συνάγουμε ως αναγνώστες ότι κάτι άλλο κρύβεται πίσω από βιβλία όπως Οι  Στρατιώτες της Σαλαμίνας, Οι Νόμοι των Συνόρων και Η Ταχύτητα του Φωτός του Θέρκας, Οι Αγριοι Ντετέκτιβ του Μπολάνιο, Οικογένεια Καρλ Μαρξ του Χουάν Γκοϋτισόλο ή Τα Λημέρια του Λύκου του Χαβιέρ Μαρίας. Μέσα από τον μεταμοντερνιστικό σχετικισμό τους προβάλλει – τουλάχιστον στα πιο πετυχημένα εξ αυτών – μια άλλη πραγματικότητα από την περιγραφόμενη. Πίσω λ.χ. από μια προσχηματική αστυνομική ιστορία προβάλλει ένας μακροσκελής προβληματισμός περί τη γραφή και τη γλώσσα ή μια εξόφθαλμη πεποίθηση ότι δεν υπάρχει αλήθεια όσο κι αν ψάξεις γι’ αυτήν. Ταυτόχρονα κυριαρχεί στην ισπανόφωνη λογοτεχνία ένα είδος γραφής επιδεικτικά επίπεδης, με προβολή της σοφιστικέ κοινοτοπίας, χωρίς καλολογικά στοιχεία και εξάρσεις, με μια επιτηδευμένη μονοτονία από την οποία  οφείλεις να ανασύρεις ενδιαφέρουσες ιδέες και καλά κρυμμένα αισθήματα. Βρισκόμαστε πλέον εμφανώς στους αντίποδες του μαγικού ρεαλισμού του Φουέντες, του Ινφάντε, του Ρούλφο, του Μάρκες, του Μπάστος και του Γιόσα.

Εξαιρετική για άλλη μια φορά η μετάφραση της έτσι κι αλλιώς ιδιαίτερα έμπειρης περί την ισπανόφωνη παραγωγή Εφης Γιαννοπούλου.

Μάρτιν Κόαν
Ηθικές Επιστήμες
Μτφ. Εφη Γιαννοπούλου
Εκδ. Κίχλη,
σελ. 278, 2021
Τιμή: 16 ευρώ