Η σύγχρονη λεηλασία της αρχαίας Κυρήνης

Κατάφερε να επιβιώσει για 28 αιώνες. Να αντέξει το πέρασμα των Πτολεμαίων, των Ρωμαίων, των Αράβων και να μείνει όρθια στα χτυπήματα του Εγκέλαδου. Να γλιτώσει ακόμη κι από την οργή των δυνάμεων του Ισλαμικού Κράτους. Και τώρα η Κυρήνη, η σπουδαιότερη πόλη της αρχαίας Λιβύης – αποικία των Δωριέων της Θήρας που έδωσε το όνομά της στην ευρύτερη περιοχή (κυρηναϊκή) και «γέννησε» την περίφημη φιλοσοφική σχολή της Κυρήνης -, κινδυνεύει από τις μπουλντόζες και την απληστία των εργολάβων. Κι ενώ τα πρώτα ίχνη ειρήνης στη χώρα έχουν πλέον αρχίσει να είναι ορατά, ο πόλεμος εξακολουθεί να μαίνεται γύρω από τον μείζονος σημασίας αρχαιολογικό χώρο – ο οποίος έχει ενταχθεί στον κατάλογο των Μνημείων Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO από το 1982 -, με τα εντυπωσιακά κατάλοιπα της πόλης να «πολιορκούνται» από την έντονη οικοδομική δραστηριότητα.

«Εχουμε όπλα, αλλά έχουν και αυτοί – η κατάσταση για τους αρχαιολόγους που προστατεύουν την κληρονομιά της Λιβύης είναι αρκετά επικίνδυνη αυτή τη στιγμή», λέει στους βρετανικούς «Τάιμς» ο επικεφαλής των αρχαιοτήτων στην ανατολική πλευρά της χώρας Αχμέντ Χοσεΐν.

ΟΙ ΝΕΚΡΟΠΟΛΕΙΣ. Ο πυρήνας της πόλης του 7ου αιώνα π.Χ. με την αγορά, τα δημόσια κτίρια, τα τέσσερα θέατρα, τις επιβλητικές οικίες με τις μεγάλες περίστυλες αυλές, διακοσμημένες με ψηφιδωτά και μαρμαροθετήματα, είναι περιφραγμένος. Οι οικισμοί όμως που περιβάλλουν την αρχαία Κυρήνη και οι νεκροπόλεις της εκτείνονται σε απόσταση αρκετών χιλιομέτρων – η Κυρήνη διέθετε το μεγαλύτερο νεκροταφείο του αρχαίου κόσμου -, συμπίπτουν με την περιοχή της σύγχρονης πόλης Σαχάτ. «Είναι τόσο μεγάλο το εύρος όσο το κέντρο του Παρισιού και περιλαμβάνει περίπου 2.000 μνημειακούς τάφους. Είναι αδύνατο να προστατευθούν τα πάντα», εκτιμά ο ερευνητής στο Εθνικό Ινστιτούτο Ιστορίας της Τέχνης στο Παρίσι Μόργκαν Μπέλζιτς. Η Κυρήνη βγήκε από τα γεγονότα του 2011 και την ανατροπή του συνταγματάρχη Καντάφι σχεδόν αλώβητη. Ως μοναδική απώλεια καταγράφηκε η εξαφάνιση εκατοντάδων χρυσών νομισμάτων που είχαν ανασκαφεί στην περιοχή και φυλάσσονταν σε τραπεζικές θυρίδες. Μηδαμινές και οι απώλειές της όταν οι δυνάμεις του Ισλαμικού Κράτους κατέλαβαν την Ντέρνα, 72 χλμ. ανατολικά της Κυρήνης.

Μοναδική σανίδα σωτηρίας, τώρα, για τη διάσωση του αρχαιολογικού χώρου και των θησαυρών που βρίσκονται ακόμη στα σωθικά της γης της Λιβύης είναι, σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, η απαλλοτρίωση των γαιών πέριξ του κηρυγμένου χώρου από τη νέα κυβέρνηση εθνικής ενότητας.

«Θέλουμε η νέα κυβέρνηση να καταλάβει τι σημαίνει αυτή η κληρονομιά για τη χώρα. Είναι η ταυτότητά μας» λέει ο Χοσεΐν. «Διαθέτουμε τώρα drone για να παρακολουθούμε τι συμβαίνει στις ιδιοκτησίες γύρω από την Κυρήνη, αλλά δεν είναι αρκετό», καθώς οι εργολάβοι φέρεται να έχουν ανεγείρει νέες οικοδομές σε οικόπεδα πολύ κοντά στον περιφραγμένο χώρο και πάνω σε τάφους, με την ελπίδα να εντοπίσουν επιτύμβια αγάλματα τα οποία θα διαθέσουν στην αγορά. Δεν δρουν μάλιστα μόνοι τους αλλά σε συνεργασία με συμμορίες που κινούνται στον χώρο της αρχαιοκαπηλίας. «Ξέρουν τι θέλουν και υπάρχουν αιγύπτιοι ειδικοί που συνεργάζονται μαζί τους» υποστηρίζει ο Μόργκαν Μπέλζιτς, ο οποίος είναι μέλος ενός διεθνούς συνασπισμού εμπειρογνωμόνων που βοηθά την αστυνομία να παρακολουθεί την πώληση αντικειμένων από τη Λιβύη στις διεθνείς αγορές.

ΑΡΧΑΙΟΚΑΠΗΛΙΑ. Οι αρχαιοκάπηλοι δείχνουν μια επιπλέον προτίμηση στις αρχαίες ελληνικές πόλεις που βρίσκονται στα ανατολικά της χώρας σε σύγκριση με τις μεταγενέστερες ρωμαϊκές, οι οποίες βρίσκονται γύρω από την Τρίπολη, καθώς εκεί βρίσκουν πολύ περισσότερα έργα γλυπτικής. Το επόμενο βήμα μετά τη λαθρανασκαφή είναι η διοχέτευση των ευρημάτων μέσω διαδρομών που έχουν διαμορφωθεί διά μέσου της Αιγύπτου με τελικό προορισμό το Λονδίνο, το Παρίσι και τη Νέα Υόρκη, όπου οι έμποροι αρχαιοτήτων και οι συλλέκτες είναι πρόθυμοι να καταβάλουν τεράστια ποσά για την απόκτησή τους.

«Εχουμε χαρτογραφήσει τις διαδρομές των λαθρεμπόρων και τα τελευταία πέντε χρόνια οι Αρχές κατάφεραν να εντοπίσουν 19 κλεμμένα αγάλματα στην Ευρώπη και 25 στην Αίγυπτο», λέει ο Μόργκαν Μπέλζιτς. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα ενός γυναικείου επιτύμβιου αγάλματος ύψους 1,6 μ. και βάρους 180 και πλέον κιλών που εμφανίστηκε το 2019 σε δημοπρασία στη Νέα Υόρκη και θεωρείται σχεδόν βέβαιο ότι επρόκειτο για προϊόν αρχαιοκαπηλίας από την περιοχή της Κυρήνης, καθώς φέρει ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό: το πρόσωπό του είναι εν μέρει καλυμμένο με ύφασμα. «Κατασχέθηκε 41 ώρες πριν από την έναρξη της δημοπρασίας» προσθέτει ο ερευνητής και καταλήγει απευθύνοντας έκκληση προς τους λαθρανασκαφείς: «Πρέπει να σταματήσετε να καταστρέφετε την τεράστια κληρονομιά μιας χώρας που έχει ήδη υποστεί καταστροφές από τον πόλεμο».