Το βαθύρριζο θέατρο

Σήμερα είναι η παγκοσμίως καθιερωμένη «Ημέρα του Θεάτρου»! Και η τραγική συγκυρία της πανδημίας μας βρίσκει χωρίς θέατρο. Και η έλλειψή του έχει και ένα καλό: μας λείπει. Ακόμη και οι πλέον αδιάφοροι αισθάνονται την απουσία, διότι πάντα το θέατρο αποτελούσε μια αυτονόητη συνιστώσα του πολιτισμού μας, και όχι μονάχα του λεγόμενου δυτικού πολιτισμού. Η Ασία έχει γενναία και καθοριστική για το παγκόσμιο θέατρο ιστορία. Αλλά και δρώμενα μιμητικά και ορχηστρικά λαών στα βάθη των δασών της Αφρικής και της Νότιας Αφρικής, αλλά και των γηγενών της Ανατολίας οδήγησαν τους μελετητές ιστορικούς του θεάτρου στην αναζήτηση των ριζών της μιμητικής πράξεως, πριν βρει την εξαίσια, τελειωμένη μορφή της στα μέσα του 6^ου π.Χ. αιώνα στην Αττική. Πολλά χρόνια, εξάλλου, πριν από τους προδρόμους του Αισχύλου, τα διονυσιακά εορταστικά φαλλικά και άλλα τελέσματα – μιμήματα, οι μεταμορφώσεις, τα προσωπεία, τα χορευτικά και μελωδικά ομαδικά δρώμενα είχαν αναγάγει τη μίμηση σε καλλιτεχνικό ζητούμενο και μόρφωμα.

Ο Αριστοτέλης, ο πρώτος και ανεπανάληπτος ως εύρος γνώσης, θεατρολόγος, αναζητώντας την αρχή του δραματικού γένους, ανήγαγε τη μίμηση ως κύριο συστατικό γνώρισμα της ανθρώπινης ιστορίας. Εξαίσια όχι μόνο αναφέρεται σε αυτό, αλλά και αξιολογεί την επίδρασή του στον άνθρωπο, αφού ο άνθρωπος χαίρει τοις μιμήμασιν και ως εκ τούτου τα επιδιώκει. Ο Αριστοτέλης θεωρεί τα μιμήματα τον τρόπο με τον οποίον το νήπιο εντάσσεται στον κόσμο των εννοιών, των αισθημάτων, των αντιδράσεων και έτσι, μέσω των μιμημάτων, εκμανθάνει τον κώδικα επικοινωνίας των ανθρώπων και, κυρίως, της γλώσσας. Με τη σημερινή θεωρία της επικοινωνίας η μίμηση είναι η πηγή όλων των «γλωσσών», από τη γλώσσα των τυφλών έως τις γλώσσες του Διαδικτύου.

Οι μεγάλοι πολιτισμοί των Ινδών, των Αιγυπτίων, των Ινκας, των Εσκιμώων και των λαών της Αυστραλίας, τα δρώμενα που απεικονίζονται στις τοιχογραφίες της Φαιστού και της Κνωσού, αλλά πριν τα χαράγματα στα σπήλαια στην παλαιολιθική περίοδο είναι απεικονίσεις, χειρονομημένες εγγραφές με νόημα, άρα σημεία επικοινωνίας. Αρα, η πρωτοβουλία ενός χοροδιδασκάλου των αττικών διονυσιακών πανηγύρεων του Θέσπιδος, που θεωρείται ο ιδρυτής του θεάτρου, ήταν μια ευφάνταστη, τολμηρή, σαφής προέκταση και δυναμική έκφραση των καθιερωμένων μιμητικών πράξεων. Το θέατρο που γνωρίζουμε, και μας γαλουχεί σαφώς ως αυτόνομη τέχνη, είναι πολιτιστικό προϊόν της Αττικής που γεννήθηκε, έστω αυτοσχεδιαστικά (όπως το ορίζει ο Αριστοτέλης) από τα διονυσιακά δρώμενα και δεν θα μπορούσε να καθιερωθεί, αν δεν είχε βαθιά προϊστορία στην ανθρώπινη κοινότητα και δεν αποτελούσε αυτονόητη τελετουργική πρακτική στον καθ΄ ημέραν βίο και, κυρίως, στα τελετουργικά δρώμενα της κοινότητας.

Υπάρχει μια εξαίσια τοιχογραφία σε αιγυπτιακό τάφο, τον τάφο της περίφημης Φαραώνισσας Χατσεψούτ. Η άνασσα εικονίζεται με τη πολυπρόσωπη αυλική της ακολουθία να επισκέπτεται τους λαούς της επικράτειάς της στη σημερινή Αιθιοπία. Η ακολουθία παρελαύνει ανάμεσα σε πλήθη ιθαγενών γυμνών με προσωπίδες που την επευφημούν. Μερικοί από αυτούς ερεθίζονται και εμφανίζονται με διεγερμένους φαλλούς. Στην τοιχογραφία απεικονίζεται ένας αυλικός με μία ράβδο, ο οποίος, περνώντας την ώρα που παρελαύνει η ομάδα της Χατσεψούτ, με τη ράβδο του χτυπάει το διεγερμένο όργανο του ιθαγενούς! Η τοιχογραφία αυτή σε άλλο, παλιότερο άρθρο μου είχε χαρακτηριστεί «η πρώτη γελοιογραφία», αλλά κάλλιστα θα μπορούσε να θεωρηθεί σκηνή σατυρικού δράματος, όπου ο Χορός ήταν σάτυροι και σειληνοί εν στύσει!

Οταν, λοιπόν, ο Θέσπις, θεατρώνης με θίασο διονυσιακών μίμων, κάπου στον σημερινό Διόνυσο, στον δρόμο από τον Μαραθώνα, αυτοσχεδίασε και ξεπετάχτηκε ξαφνικά και απάντησε «Ηρθα» στον Χορό του διθυράμβου που προσκαλούσε τον Διόνυσο να κατέβει στη γιορτή, τότε γεννήθηκε το θέατρο ως μίμησις πράξεως για να εξελιχθεί, είτε σε πράξη σπουδαία και τελεία, είτε πράξη φαύλη, ώστε με τον καιρό να ξεκορμίσουν ως αυτόνομα είδη η τραγωδία και το σατυρικό δράμα και πολύ αργότερα η κωμωδία. Μάλιστα η έρευνα αναφέρει πως πηγή του σατυρικού δράματος στην Αθήνα ήταν η Μεγαρική Φάρσα, λαϊκά τελέσματα, όπου κυριαρχούσε το φαλλικό στοιχείο και η βωμολοχία (θυμίζω εδώ η βωμολοχία ήταν λεκτικά ποιητικά δρώμενα με έντονο το σεξουαλικό στοιχείο και «ψάλλονταν» στους βωμούς!). Οταν, λοιπόν, γεννιέται το θέατρο από τον Θέσπι, κουβαλάει μοτίβα, εικόνες, δρώμενα και φόρμες μιας μακραίωνης παράδοσης, όχι μόνον ελληνικής, αλλά μεσογειακής. Ετσι θα κατανοήσουμε και τη φράση της «Ποιητικής» του Αριστοτέλη που αναφέρει πως με τον καιρό η τραγωδία «απεσεμνήθη», έγινε σεμνή, έχασε τη λαϊκή της φαλλική αυθάδεια και τόλμη.

Ηδη, ούτε πενήντα χρόνια μετά το τολμηρό εγχείρημα του Θέσπιδος, η τραγωδία (κρατώντας τιμητικά την καταγωγή της στην ωδή των τράγων, ζώων ιθυφαλλικών) έχασε και τη θεματική της αφετηρία από τον διονυσιακό μύθο και δραματοποίησε πρόσφατα ιστορικά γεγονότα. Πολύ πριν από τους «Πέρσες» του Αισχύλου παίχθηκε η «Ιλίου άλωσις» του Φρυνίχου, άμεση κριτική στην εγκατάλειψη των Ελλήνων της Μικράς Ασίας στην περσική λαίλαπα. Η τραγωδία μάλιστα αυτή λογοκρίθηκε και «κατέβηκε», εγκαινιάζοντας ήδη από το 500 π.Χ. τη θεατρική λογοκρισία. Ο λόγος της λογοκρισίας ήταν ότι ο ποιητής άσκησε τόσο αυστηρή κριτική στην πολιτική ηγεσία της Αθήνας που άφησε στο έλεος των εχθρών μια ελληνίδα πόλη, ώστε «το θέατρο έπεσεν εις δάκρυα»! Το θέατρο μέσα σε λίγα χρόνια έδωσε στην παγκόσμια σκηνή τον Αισχύλο, ένα ποιητή της μιμητικής πράξεως σπουδαίας και τελείας, ακόμα και σήμερα πρότυπο γραφής, ηθικής και φόρμας. Αναφέρω τρία παραδείγματα: όταν η ισπανική αρμάτα καταναυμάχησε στην Ισπανία τον τουρκικό στόλο, έλληνες φοιτητές, σπουδαστές στην Ιταλία, ανέβασαν στη Ζάκυνθο στα Ιταλικά τους «Πέρσες». Το ίδιο έργο παίχθηκε έξω από το Προεδρικό Μέγαρο της Ουάσιγκτον ως διαμαρτυρία για τον πόλεμο στο Βιετνάμ. «Πέρσες» ανέβασε ο Ροντήρης στο Εθνικό Θέατρο το 1939 – 1940, όταν ξέσπασε ο Παγκόσμιος Πόλεμος και η Ελλάδα αντιστεκόταν στην Αλβανία. Υστερα από επτά χρόνια (1947) την ίδια παράσταση ανέβασε ο Ροντήρης και στη Ρόδο, τη μέρα που υπογράφηκε η παραχώρηση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα!

Το θέατρο, μετά την ακμή του στη Ρώμη και μετά την πτώση της, στην περίοδο που στην Ευρώπη κυριάρχησαν οι ορδές των Γότθων, τον Οστρογότθων, των Βησιγότθων, των Ούννων, των Φράγκων, των Γερμανών, διεσώθη από περιοδεύοντες μίμους που έστησαν το χαλί τους στα πανηγύρια κυνηγημένοι. Στο Βυζάντιο στην αρχή ο χριστιανισμός, με βαθιές ρίζες στην Παλαιά Διαθήκη, απαγόρευε να «ποιήσεις είδωλο ή παντός ομοίωμα» και αργότερα ο μουσουλμανισμός, απόλυτος εχθρός στο θέατρο, έφερε θεατρικό σκότος στην ελληνική επικράτεια των 400 χρόνων. Στην Ευρώπη το θέατρο ξεκίνησε από τα μοναστήρια και τα πρώτα πανεπιστήμια. Μια καλόγρια που έγραψε σκετσάκια για να μυήσει τους τροφίμους του σχολείου της στην πίστη θεωρείται ο ευρωπαίος Θέσπις γύρω στα 800 μ.Χ.

Ο καθολικισμός χρησιμοποίησε το θέατρο για τον προσηλυτισμό των λαών που κατακτούσαν οι αυτοκράτορες και οι σημαίες του Πάπα. Χρωστάμε σε τολμηρούς δραματουργούς και ωραία θρησκευτικά δράματα, αλλά και έξοχα σατιρικά κείμενα με αμαρτωλούς, πόρνους και… τους πρώτους ψεύτες δικηγόρους!

Υπάρχει μονόπρακτο το 1300 μ.Χ. περίπου, όπου, ενώ ο σύζυγος χαροπαλεύει, η μέλλουσα χήρα στην κουζίνα συνουσιάζεται με τον παπά που ήρθε να τον μεταλάβει. Οταν μεθυσμένος ο παπάς σπεύδει στο κρεβάτι του ετοιμοθάνατου, από την τύφλα του και θέλοντας να σώσει την ψυχή του, αντί να βάλει μια φιάλη στο στόμα του, βάζει ένα αγγείο στον πρωκτό του και με αυτό αφιερώνει την «ψυχή» του μακαρίτη στην εκκλησία! Απίστευτο; Υπάρχουν κι άλλα σύγχρονα κείμενα ανάλογα σε τόλμη και κριτική κοινωνική και ηθική.

Κι ενώ το Βυζάντιο θεατρικά υπνώττει, ένας τολμηρός πόντιος σπουδαστής και αργότερα Αγιος, ο Μέγας Βασίλειος που είδε ως σπουδαστής των αρχαίων ελληνικών γραμμάτων στην Αθήνα τις τελευταίες παραστάσεις, πριν ο Θεοδόσιος ο Β΄, αυτοκράτορας του Βυζαντίου, καταργήσει το θέατρο, όταν γύρισε στην Πόλη έγραψε σε μορφή αρχαίας τραγωδίας (με χορικά ψαλτάδων, αγγελιοφόρους  – από τον άμβωνα, τους θώκους, τον βωμό, την αγία τράπεζα, περιάκτους, εικονοστάσια κ.λπ.). Τη γνωστή ως λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου που, λόγω μήκους, τελείται στη γιορτή, την πρώτη του έτους. Σήμερα ακόμα ψάλλεται η σύντομη μορφή του Ιωάννου του Χρυσοστόμου. Και επειδή, κατά τη δογματική παράδοση της Αγίας Γραφής, η μίμησις είναι αμαρτία, ο Χρυσόστομος ελληνικότατα, σοφιστικά δογμάτισε ότι τα θεία δεν είναι μίμησις των Παθών του Χριστού, αλλά ο Χριστός πεθαίνει και ανασταίνεται κάθε φορά που τελείται η λειτουργία και μεταλαμβάνεται το σώμα και το αίμα του Κυρίου.

Το θέατρο κόντρα στους εχθρούς του και στα δόγματα έγινε ένας από τους σημαντικότερους πυλώνες του πολιτισμού και με όλους τους φόβους, όταν εισήλασαν ραδιόφωνο, κινηματογράφος, τηλεόραση, διαδίκτυο, μας πλουτίζει, μας παρηγορεί και μας διδάσκει. Από τον Σαίξπηρ ως τον Λόπε ντε Βέγκα, από τον Μολιέρο στον Γκολντόνι, από τον Γκαίτε στον Ιψεν, από τον Στρίντμπεργκ στον Τσέχωφ και από τον Καμύ (Αλγερία) στον Αρθουρ Μίλερ και σε εμάς εδώ από τον τραγικό και κωμικό Γεώργιο Χορτάτση ως τον Βυζάντιο και τον Χουρμούζη, από τον Ξενόπουλο στον Παντελή Χορν, στον Σικελιανό και στον Μελά, από τον Ψαθά στον Καμπανέλλη και τους άξιους συνοδοιπόρους του το θέατρο, με βαθιές στους αιώνες ρίζες, συνεχώς βγάζει παραφυάδες και μπολιάζει νέους καρπούς. Επιβίωσε στους λοιμούς και στον λιμό της αρχαίας Αθήνας, στη χολέρα την εποχή του Σαίξπηρ και την εποχή του Πούσκιν.