Μια γόνιμη γενιά

Η τραγική εμπειρία του πολέμου στην Αλβανία, η Κατοχή και η τραγικότερη συνέχεια, ο Εμφύλιος, μας κληροδότησαν μια σπουδαία και, συχνά, ανεπανάληπτη λογοτεχνική και θεατρική προίκα. Πικρή, αλλά και ηρωική μαζί. Και το μυθιστόρημα και το διήγημα και η ποίηση, κυρίως η ποίηση, παρέδωσαν στην ιστορία της εθνικής συνείδησης πλούσιο και εξαίρετο σε ποιότητα πνευματικό πυρήνα για σκέψη, δίδαγμα και τραύμα, συχνότατα. Είναι πολύτιμη παρακαταθήκη για την ιστορική μας μνήμη. Το «Ασμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας» του Ελύτη, ο «Μπολιβάρ» του Εγγονόπουλου, το Αλβανικό ημερολόγιο του Τερζάκη, η «Ρωμιοσύνη» του Ρίτσου, τα τρία ποιητικά ημερολόγια του Σεφέρη (ανάμεσά τους και το εξοχότερο ποίημα, ο «Τελευταίος Σταθμός»), η κατάθεση ψυχής στην ποίηση του Αναγνωστάκη, «Ο λοχίας της Αλλαγής» του Ρένου Αποστολίδη και η «Πυραμίδα» του (το πιο τραυματικό έργο για τον Εμφύλιο), το αριστούργημα του Μπεράτη «Το πλατύ ποτάμι», τα ποιήματα της εξορίας του Αλεξάνδρου και του Πατρίκιου και τόσα άλλα (σκοπός δεν είναι εδώ η εξάντληση των έργων που ενέπνευσε μια τραγική – ανάμεσα σε τόσες, φευ, τραγικές – ιστορία του τόπου).

Οραματίζομαι ως δάσκαλος που υπήρξα μια μελλοντική εκπαίδευση που οι μαθητές θα διδάσκονταν, διαβάζοντας και εμβαθύνοντας στα ιστορικά γεγονότα του 20ου αιώνα μας, τις τριλογίες του Πετσάλη – Διομήδη, του Τάσου Αθανασιάδη, του Στρατή Τσίρκα και του Γιώργου Μιχαηλίδη, παράλληλα με τα μυθιστορήματα εθνικών τραυμάτων του Βενέζη, του Τερζάκη, του Καραγάτση, του Μπακόλα.

Μια γενιά θεατρικών συγγραφέων που βίωσαν την τραγική δεκαπενταετία 1935 – 1950 μας κληροδότησε έργα και τεχνικά άρτια και ως περιεχόμενο σημαντικά, διότι, εκκινώντας από τα τραύματα ή τα γεγονότα της εποχής, μας προικίζουν με πικρίες, εξάρσεις, χλεύη και χειροκρότημα, πολύτιμη περιουσία για να αντιμετωπίσουμε και τα σημερινά μας ανάλογα αδιέξοδα και ως λαός και ως έθνος, αλλά και ως κράτος ευρωπαϊκό.

Ο Νότης Περγιάλης (1920 – 2009), ηθοποιός, μαθητής του Εργαστηρίου του Βασίλη Ρώτα, άφησε ως συγγραφέας μια σειρά έργων που θα έπρεπε να έχουν περιοριστεί στην επίκαιρη πορεία τους στη θεατρική σκηνή, διότι θα ήταν πολύτιμα για την αυτοσυνειδησία μας, και την ιστορική και την κοινωνική. Το ενδιαφέρον με την παραγωγή του Περγιάλη, εκτός των άλλων αρετών της, είναι και το εύρος των ειδών που πρότεινε και που στη σκηνική πράξη πέτυχαν. Το λαϊκό μελόδραμα (με την αρχική σημασία του όρου) «Το κορίτσι με το κορδελάκι», σε μίαν άλλη εποχή και σε μίαν άλλη θεατρική πολιτική, θα μπορούσε σε μια κρατική σκηνή να παίζεται παράλληλα με το «Φιντανάκι» του Παντελή Χορν, την «Αυλή των θαυμάτων» του Ιάκωβου Καμπανέλλη. Τα ανεπούλωτα τραύματα που άφησαν πίσω τους ο πόλεμος και η Κατοχή, φτώχεια, ανεργία, ορφάνια, διώξεις, άναρχη ανοικοδόμηση, συγκροτούν μια νεορεαλιστική δραματουργία, ανάλογη με την κινηματογραφική προίκα του Ντε Σίκα και του Βισκόντι.

Στο «Χρυσό Χάπι» ο Περγιάλης γράφει το πρώτο στην Ελλάδα, αλλά νομίζω και στην Ευρώπη, έργο, πρόχειρα θα το χαρακτηρίσω, επιστημονικής φαντασίας (και καταγγελίας), αφού θέμα του είναι ο πανικός μιας φτωχής κοινωνίας από την επαπειλούμενη πυρηνική απειλή. Το έργο εξελίσσεται σε καταφύγιο, ενώ επίκειται πυρηνική επίθεση. Ο κίνδυνος αυτός διασπά την κοινωνική συνοχή, ενισχύει την εγωιστική στρατηγική και εξευτελίζει τα ήθη. Στην «Αντιγόνη της Κατοχής», που ανέβασε ο Μάνος Κατράκης, ο Περγιάλης επιχειρεί μια δραματουργική παραλληλία με το αρχαίο τραγικό πρότυπο πάνω σε ένα επεισόδιο ανάλογης αντιστασιακής, ηρωικής πράξης. Ο Κατράκης ερμήνευσε εξαίσια τον Γερμανό – ανάλογο του Κρέοντα. Σε μίαν άλλη θεατρική πολιτική το έργο θα μπορούσε να παίζεται εναλλάξ με τα «Ελληνικά νιάτα» του Ρώτα. Το τελευταίο έργο του Περγιάλη, «Αυτό το δέντρο δεν το λέγανε υπομονή», που ανέβασε ο Νίκος Χατζίσκος, έχει μια τόσο έντονη και αντικαλλιτεχνική προπαγάνδα, ώστε εξουδετέρωσε και τον ενδιαφέροντα πυρήνα της δραματουργίας του.

Ο Σωτήρης Πατατζής (1917 – 1991), δημοσιογράφος με έξοχη λογοτεχνική πορεία στο διήγημα και το μυθιστόρημα, με έντονη αντιστασιακή δράση, ήταν από τους πρώτους στην Ευρώπη συγγραφείς που δραματοποίησε τα τραγικά εγκλήματα του ναζιστικού εκτρώματος, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Ηδη το 1948 γράφει και παρουσιάζεται στο θέατρο το έργο του «Επιστροφή από το Μπούχενβαλντ», ένα μοτίβο δραματουργικό που έδωσε δεκάδες, και στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, ανάλογα, δηλαδή την εμπειρία από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, τους φούρνους και τους θαλάμους αερίων, των απογόνων του Γκαίτε και του Μαρξ (!) που τα εμπνεύστηκαν. Ο Πατατζής διασκεύασε για το θέατρο και δύο διάσημα, στην εποχή τους, μυθιστορήματα με θέματα πολιτικής ηθικής και αντιπολεμικής ιδεολογίας. Στον «Δον Καμίλλο» (1958), που στο σινεμά είχε θριαμβεύσει ο γάλλος μέγας μίμος Φερναντέλ, ο Μίμης Φωτόπουλος (συγγενής του Πατατζή) έδωσε έναν αξέχαστο χαρακτήρα, πιο ανθρώπινο από την καρικατούρα του Φερναντέλ. Το έργο εκείνο έσπασε κάθε προηγούμενο σε διάρκεια παραστάσεων, αφού έμεινε στη σκηνή τρία, τουλάχιστον, έτη. Ηδη, όμως, δύο χρόνια πριν ο Πατατζής, πάντα για τον Μίμη Φωτόπουλο πρωταγωνιστή, είχε διασκευάσει σε θεατρικό έργο το διάσημο «Σβέικ» («Ο καλός στρατιώτης Σβέικ» του τσέχου συγγραφέα Γιάροσλαβ Χάσεκ που είχε επίσης θεατροποιήσει και ο Μπρεχτ). Το έργο του Μπρεχτ έχει παιχθεί και στην Ελλάδα και τότε είχα σημειώσει στην κριτική μου πως το έργο του Πατατζή, που είχε πηγή το ίδιο μυθιστόρημα, ήταν καλύτερο (τον ρόλο είχε παίξει εδώ ο Πιατάς έξοχα).

Ο Δημήτριος Φωτιάδης (1898 – 1988) ήταν κυρίως ιστορικός συγγραφέας εκλαϊκευτικών, αλλά τίμιων έργων. Είχε πρωτοεμφανιστεί ήδη από το 1937 (σε δύσκολη για την αριστερή του ιδεολογία πολιτική συγκυρία) με μια σάτιρα με τον τίτλο «Ο κόσμος ανάποδα» που σαφώς είχε περάσει από την κρησάρα της μεταξικής λογοκρισίας, αλλά είχε πιστοποιήσει τα προσόντα του συγγραφέα. Το 1946 ο Φωτιάδης γράφει τον «Μακρυγιάννη» που αργότερα θα γίνει μεγάλη επιτυχία από το «Ελληνικό Λαϊκό Θέατρο» του Μάνου Κατράκη, στο υπαίθριο αμφιθέατρο του Πεδίου του Αρεως. Ο Μακρυγιάννης, στρατηγός της Επανάστασης, αλλά κυρίως ο έξοχος αυτοδίδακτος και «ασπούδαχτος» απομνημιογράφος, ως γνωστός «ανακαλύφθηκε» από τη Γενιά του 1930, μαζί με τους άλλους λαϊκούς δημιουργούς, σε μια εποχή που άκμαζε το κίνημα των «ασπούδαχτων» και στην Ευρώπη. Εδώ, πλάι στον Μακρυγιάννη, αναδείχθηκε ο λαϊκός ζωγράφος Θεόφιλος και ο καραγκιοζοπαίχτης Σωτήρης Σπαθάρης. Θαμώνες και θαυμαστές τους, ο Σικελιανός, ο Σεφέρης, ο κριτικός Καραντώνης, ο Θεοτοκάς που πρώτος ανακάλυψε τον Μακρυγιάννη – ο Σεφέρης έγραψε το δοκίμιό του στην Αλεξάνδρεια ως αυτοεξόριστος πρέσβης. Η απελέκητη γλώσσα του αυτοδίδακτου, πριν αγράμματου στρατηγού, έγινε κάποτε πρότυπο λογοτεχνικής (και, δυστυχώς, εκπαιδευτικής «σχολής»: εκπαιδευτικός σύμβουλος του υπουργείου Παιδείας αρθρογραφούσε για να διαμορφώσουμε τα παιδιά μας «μικρούς Μακρυγιάννηδες» – έγινε κι αυτό στον τόπο της φαιδράς πορτοκαλέας!).

Ο Γεράσιμος Σταύρου, δημοσιογράφος και συγγραφέας, διασκεύασε για το θέατρο την αριστουργηματική νουβέλα του Δημήτρη Χατζή «Μαργαρίτα Περδικάρη» σε ένα έξοχο έργο με τον τίτλο «Καληνύχτα, Μαργαρίτα» που για χρόνια θριάμβευσε με πρωταγωνιστές τον Στέφανο Ληναίο και την Ελλη Φωτίου. Είναι μια θαυμάσια διείσδυση στο ηρωικό πεδίο συνείδησης μιας αθώας παιδικής ψυχής μέσα σε έναν κόσμο συμβιβασμών και συμφερόντων.