Η πορεία των διαδηλώσεων προς τα… πίσω

Οταν ο Μιχάλης Χρυσοχοΐδης ανακοίνωσε τον νόμο για τις συναθροίσεις, μια παραδοσιακή πολιτική πρακτική της Μεταπολίτευσης ένιωσε να απειλείται για πρώτη φορά: κάθε σημείο της σύγχρονης ιστορίας της χώρας σφραγίστηκε από μεγάλες εκδηλώσεις στον δρόμο. Ειρηνικές ή βίαιες, πανηγυρικές ή εξοργισμένες, κάθε είδους πορείες, συγκεντρώσεις και εκδηλώσεις σφράγισαν με τον δικό τους τρόπο την εικόνα που έχουμε σήμερα για τη λαϊκή παρέμβαση. Πώς ξαφνικά θα βάζαμε κανόνες;

Ακόμα και σήμερα, που ο νόμος ψηφίστηκε με διευρυμένη πλειοψηφία, δεν τηρείται πάντα στα επιμέρους. Η παράδοση είναι βαριά: η επετειακή πορεία του Πολυτεχνείου, φόρος τιμής στα θύματα της χούντας, πραγματοποιείται με θρησκευτική σχεδόν ευλάβεια κάθε χρόνο – δεν τη σταμάτησε ούτε η πανδημία. Η «λαοθάλασσα» του Ανδρέα Παπανδρέου έγινε σημείο αναφοράς, ακόμα και τηλεοπτική ματιά, για τις κεντρικές προεκλογικές ομιλίες των πολιτικών αρχηγών σήμερα. Τα χρόνια της κρίσης, η παράδοση εμπλουτίστηκε. Οι διαδηλώσεις πήραν το χρώμα του Δεκεμβρίου του 2008, ωστόσο αυτή τη φορά η οργή δεν είχε αποδέκτη τα εμπορικά μαγαζιά, αλλά την πολιτική ηγεσία.

Από το 2011 έως το 2015, οι λαϊκές αντιδράσεις άντλησαν δύναμη από την αγανάκτηση απέναντι στους κυβερνώντες, λειτούργησαν ως μορφή πίεσης για όσους βρέθηκαν να ψηφίζουν τα μέτρα λιτότητας: από το κεντρικό μεγάφωνο στην Πλατεία Συντάγματος, το 2011, ακούγονταν ένα-ένα τα ονόματα των βουλευτών, με τη σειρά που το προεδρείο τους καλούσε να ψηφίσουν. Κάθε φορά που κάποιος βουλευτής του κυβερνητικού – τότε – ΠΑΣΟΚ ψήφιζε «ναι», τα γιουχαΐσματα συνοδεύονταν από το τράνταγμα στις κρεμάλες που κουβαλούσαν μαζί τους οι διαδηλωτές. Εκείνη την άνοιξη, οι νεκροί της Μαρφίν ηρέμησαν για λίγο τα πράγματα – λίγους μήνες αργότερα, διαδηλωτές του ΚΚΕ εμπόδισαν την εισβολή στη Βουλή. Κάποια χρόνια αργότερα, την περίοδο του δημοψηφίσματος, οι μισοί διαδηλωτές αποθέωναν τη διαπραγματευτική τακτική της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ και οι άλλοι μισοί απαιτούσαν, έστω και την τελευταία στιγμή, να μη φύγει η Ελλάδα από το ευρώ.

Η σιγή… Η δεκαετία που πέρασε καθόρισε τις διαδηλώσεις, τους άλλαξε μορφή. Από το 2016 και μετά, οι προσπάθειες για οργανωμένη αντίδραση ήταν ελάχιστες. Οι κοινωνιολόγοι που ασχολούνται με την περίοδο λένε ότι γι’ αυτό έπαιξε ρόλο πως ο ΣΥΡΙΖΑ, που κατά κύριο λόγο ωφελήθηκε από το αντιμνημονιακό ρεύμα, βρισκόταν πλέον στην εξουσία, αλλά και ο τρόπος που τη διαχειρίστηκε μετά την πολύωρη διαπραγμάτευση που έληξε άδοξα τις αυταπάτες του πρώτου εξαμήνου της διακυβέρνησής του. Η μοναδική προσπάθεια αντίδρασης στον δρόμο ήταν το «Παραιτηθείτε», που οργανώθηκε μέσω Διαδικτύου, το οποίο μπορεί να μη σήκωσε τη σκόνη των Αγανακτισμένων, έφερε όμως στο προσκήνιο τα αιτήματα της μεσαίας τάξης, τα οποία τελικά καθόρισαν το αποτέλεσμα των εκλογών του 2019.

…και η επιστροφή. Η νέα αρχή, ακόμα και στις διαδηλώσεις, είχε αρχίσει να γίνεται εμφανής πριν ακόμα η εξουσία αλλάξει χέρια. Συμφωνούσε ή διαφωνούσε κανείς με τα αιτήματα των διαδηλωτών, αυτά κατά κύριο λόγο δεν είχαν να κάνουν με ιδεολογήματα, αλλά με ζητήματα που αφορούσαν στην πράξη τη ζωή τους – είτε αυτό ήταν η μείωση μιας σύνταξης είτε η υπερβολική φορολόγηση. Ακόμα και πολύ πιο πρόσφατες διαμαρτυρίες, όπως αυτές για το #MeToo, σ’ αυτή την κατηγορία αιτημάτων κατατάσσονται: στη δημιουργία ενός θεσμικού πλαισίου προστασίας των θυμάτων που βρίσκουν τη γενναιότητα να μιλήσουν. Από την αρχή της πανδημίας, ωστόσο, παρατηρείται το σχετικό πισωγύρισμα. Οι μεγαλύτερες πορείες στο κέντρο της Αθήνας έγιναν για το Πολυτεχνείο και για την αστυνόμευση των πανεπιστημίων που προωθούσε η κυβέρνηση. Ακόμα μεγαλύτερες ήταν οι συγκεντρώσεις των αρνητών του κορωνοϊού, που από τη λεωφόρο Αμαλίας διατείνονταν πως ούτε πανδημία υπάρχει ούτε ιδιαίτερος λόγος να φορούν προστατευτικές μάσκες, όπως συνιστούν οι λοιμωξιολόγοι.

Ο Κουφοντίνας. Το μεγάλο «μπαμ» ήρθε αυτές τις ημέρες, με τις καθημερινές εκδηλώσεις συμπαράστασης στον Δημήτρη Κουφοντίνα. Οι οποίες δεν έφτασαν απλά στην έκφραση αλληλεγγύης για τα δικαιώματά του ως απεργού πείνας, αλλά προχώρησαν ένα βήμα παρακάτω. Νεαρά άτομα χωρίς αναμνήσεις από την εποχή που δρούσε η 17Ν, φώναζαν ρυθμικά πως «όταν οι αντάρτες θα μπαίνουν στην Αθήνα, το Σύνταγμα θα λέγεται πλατεία Κουφοντίνα». Το πανό «γεννήθηκα 17 Νοέμβρη», εμπνευσμένο από το αυτοβιογραφικό βιβλίο του πολυισοβίτη τρομοκράτη, αναζωπύρωσε για πρώτη φορά εδώ και αρκετά χρόνια την αγωνία για τη βία, που μπορεί και πάλι να πάρει το πάνω χέρι. Η αντιμετώπιση αυτών των πορειών από το πολιτικό σύστημα δεν καθησυχάζει αυτούς τους φόβους – η νεολαία ΣΥΡΙΖΑ, για παράδειγμα, καλούσε σε συμμετοχή, ενώ δηλώσεις όπως αυτή του Θοδωρή Δρίτσα δεν επέτρεψαν στη δημιουργία μιας ενιαίας γραμμής επί του θέματος.

Δεν είναι, επομένως, μόνο η πολιτική παράδοση που ευνοεί ή υπονομεύει το ύφος των διαμαρτυριών. Υπάρχει ευθύνη – και αυτή σπανίως αναλαμβάνεται από αυτούς στους οποίους ανήκει.