«Οδηγός δεν μπορεί να είναι η συγκίνηση»

Του Στράτου Δορδανά επίκουρου καθηγητή Ιστορίας, Τµήµα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών, Πανεπιστήµιο Μακεδονίας

Συνήθως οι επαγγελματίες ιστορικοί ισχυρίζονται ότι η επιστήμη τους είναι η ναυαρχίδα των επιστημών, αλλά ευτυχώς σφάλλουν. Δεν πρόκειται με την έρευνα και τις δημοσιεύσεις τους να σώσουν δα τον κόσμο, να αυξήσουν για παράδειγμα το προσδόκιμο της ζωής, φιλοδοξούν ωστόσο να τον κάνουν καλύτερο. Θεράποντες των ανθρωπιστικών σπουδών και της Κλειούς, θέτουν πάντα στο επίκεντρο του ενδιαφέροντός τους τον άνθρωπο, γιατί αποτελούν άξια τέκνα του Διαφωτισμού και ως τέτοια τον άνθρωπο (και τα πάθη του) επιδιώκουν να αναδείξουν. Ταυτόχρονα, ευελπιστούν να ευαισθητοποιήσουν (και όχι να κανονικοποιήσουν) τις κοινωνίες του παρόντος, να διακρίνουν πίσω από αριθμούς και μηχανιστικές μελέτες όσους πρέπει να είναι οι πρωταγωνιστές, δηλαδή τα ίδια τα υποκείμενα, σε όποια τάξη ή κοινωνική θέση και αν ανήκουν. Το όπλο στην επιστημονική φαρέτρα τους είναι το παρελθόν γιατί η ανασύνθεση, η ερμηνεία και η επανανάγνωσή του δεν μπορούν παρά να συγκροτούν κατευθυντήριους οδηγούς αλλά και αξιακούς κώδικες για το παρόν. Με τους ανθρώπους του παρελθόντος συντροφιά το «ξαναζούν», παρακολουθούν τις μεγάλες και τις μικρές στιγμές του, τις ημέρες δόξας αλλά και τις καταβάσεις της ανθρωπότητας στον Αδη. Οι ανθρώπινες πληγές, τα τραύματα της Ιστορίας στα σώματα και στις ψυχές δεν μπορούν και δεν πρέπει να αφήνουν τον ιστορικό ασυγκίνητο, γιατί τότε θα μετέτρεπε την επιστήμη του σε υγειονομικό περιβάλλον, απρόσβλητο από συμφορές, και η πορεία του κόσμου δεν είναι στρωμένη με ροδοπέταλα, όπως μας υπενθυμίζει ο μύθος του Σεβάχ του Χατζιδάκι (…με φωτιά και με μαχαίρι πάντα ο κόσμος προχωρεί).

Δεν θα μπορούσε ωστόσο κανείς να φανταστεί έναν χειρουργό ή έναν ψυχαναλυτή να επιβιώνει πάνω από είκοσι τέσσερις ώρες (με δόσεις υπερβολής φυσικά…), αν δεν έχει φροντίσει να κρατήσει τις «δέουσες αποστάσεις» από τους ασθενείς του. Οχι γιατί δεν συμπάσχει μαζί τους και δεν συμμερίζεται τον πόνο τους (ενσυναίσθηση), αλλά γιατί σε διαφορετική περίπτωση δεν θα μπορούσε να συνεχίσει να επιτελεί ακάματα το έργο του, αποφεύγοντας να μετατρέψει τα τραύματα των άλλων σε δικές του πληγές. Με τον ίδιο τρόπο, ούτε ο ιστορικός είναι ένας αποστειρωμένος παρατηρητής του παρελθόντος, που βλέπει να περνούν μπροστά του πολλές φορές εικόνες φρίκης, σαν σε ταινίες τρόμου, άτρωτος από τον ανθρώπινο πόνο και την καταστροφή. Αντίθετα, η μούσα της επιστήμης του τον καλεί πάντα να επιστρέφει με ευαισθησία και σύνεση στο παρελθόν, να αφουγκράζεται τους λαούς που έζησαν, να χτίζει τα δικά του ερμηνευτικά σχήματα και μέσα από την όσο το δυνατόν βαθύτερη κατανόηση να δίνει απαντήσεις σε μεγάλα και ταυτόχρονα σε ασήμαντα και μικρά «γιατί» και «πώς», αδύναμος (ευτυχώς) να μεταβάλει την πορεία των πραγμάτων αλλά πανίσχυρος ώστε να μη χαθούν τα έργα των ανθρώπων (ως μήτε τα γενόμενα εξ ανθρώπων τω χρόνω εξίτηλα γένηται).

Ωστόσο, ο «ταξιδιωτικός οδηγός» του κατά τις συνεχείς καταδύσεις του στο παρελθόν δεν μπορεί να είναι η συγκίνηση, η μανιχαϊστικού τύπου συμμαχία με το καλό και η καταδίκη του κακού, η συμπόρευση μέχρι τέλους με τον δικαστή – από την αποκάλυψη της αλήθειας έως την καταδίκη του υπαιτίου -, αλλά η απόδειξη (απόδεξις ήδε) ως το αποκλειστικό μέτρο για μία έντιμη και ειλικρινή αναμέτρηση με τα συντελεσμένα γεγονότα και τα δρώντα υποκείμενα. Αν και ο ιστορικός είναι προϊόν της εποχής του, που δεν καταφέρνει – όσο και αν το επιδιώκει – να κοιτάξει πίσω στον χρόνο με τα γυαλιά της απόλυτης αντικειμενικότητας και αποστασιοποίησης, εντούτοις αυτό είναι τελικά το διακύβευμα που κάθε φορά πληρώνει όταν επιλέγει να προτάξει υποκειμενισμούς και αλλότρια της επιστήμης κριτήρια από την αντικειμενικότητα και την αναζήτηση της αλήθειας.

«Δουλειά μας δεν είναι να αποδώσουμε δικαιοσύνη»

Ως συγγραφέας δύο μελετών για το φαινόμενο του δωσιλογισμού, υπήρξαν πολλές στιγμές που εξοργίστηκα από την εξέλιξη των δικαστικών υποθέσεων όσων αποδεδειγμένα είχαν συνεργαστεί με τον κατακτητή, από την καταφανή παραβίαση της έννομης τάξης και των ηθικών κωδίκων, από τις μειωμένες αντιστάσεις έως την απροθυμία ενός κράτους να λειτουργήσει με τους απαράβατους όρους της ισονομίας έναντι των πολιτών του και να καταδικάσει εκείνους που είχαν τραυματίσει ανεπανόρθωτα την εθνική υπόθεση. Ταυτίστηκε έτσι ο συγγραφέας με το «καλό» και το «δίκαιο», όταν αυτές οι αξίες είχαν θαμπώσει από την πόλωση και την πολιτικοκοινωνική ανωμαλία που προκαλούσε. Εκείνο που ωστόσο θέλει να ελπίζει ότι πέτυχε είναι ο αναγνώστης να μη διακρίνει (συγγραφικά) αυτή την αγανάκτηση και την ταύτιση με τα θύματα. Και αυτό γιατί δουλειά του ιστορικού δεν είναι να αποδώσει δικαιοσύνη, να δικάσει (για πρώτη ή για πολλοστή φορά) τους θύτες της ιστορίας και να δικαιώσει τους αδύναμους, να καταδικάσει επομένως τις ανθρώπινες επιλογές, αλλά πρωτίστως να τις κατανοήσει, να αναστοχαστεί πάνω στο παρελθόν και να μπορέσει να το προσεγγίσει με νηφαλιότητα. Διαφορετικά, η ιστορία των στρατοπέδων εξόντωσης και το Ολοκαύτωμα, αυτό το ρήγμα στον πολιτισμένο κόσμο, θα ξεστράτιζε για χάρη του τραύματος από την αναζήτηση των λόγων που ένας λαός απεκδύθηκε της ευθύνης του και αφέθηκε στα χέρια ενός «Φύρερ» για να τον ακολουθήσει στον ναζιστικό «παράδεισο» της επί γης κόλασης.