Μάθημα Ιστορίας: σεξουαλικότητα

Με τον ίδιο τρόπο που η Ιστορία παλιώνει, με τον ίδιο ανανεώνεται. Διαφορετικές οπτικές όπως η «ιστορία του φύλου» ή η «ιστορία της σεξουαλικότητας» έπαιξαν και παίζουν ανανεωτικό ρόλο στη διεθνή ιστοριογραφία εδώ και δεκαετίες. Στην Ελλάδα τα πεδία αυτά της πολιτισμικής ιστορίας είναι λιγότερο εξερευνημένα και η βιβλιογραφική παραγωγή αραιή. Ο συλλογικός τόμος «Ιστορίες της σεξουαλικότητας» που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Θεμέλιο στη σειρά Ιστορική Βιβλιοθήκη έρχεται όχι να καλύψει το κενό, αλλά να μας δώσει μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα εικόνα της αξίας που έχουν αυτές οι θεωρήσεις, και των στενών διασυνδέσεων με τις κοινωνικές, ιδεολογικές και πολιτικές συνθήκες κάθε εποχής.

Η ιστορική πραγμάτευση της σεξουαλικότητας σχεδόν προϋποθέτει ότι το θέμα δεν τίθεται ως βιολογικό, αλλά ως κοινωνικό. Με άλλα λόγια ως δυναμικά μεταβαλλόμενο. Η λογική τέτοιων προσεγγίσεων είναι πως ό,τι σχετίζεται με το σεξ αλλάζει από εποχή σε εποχή και ό,τι αλλάζει επιδέχεται ιστορικής μελέτης. Πέρα από το επιστημονικό αποτύπωμα, η βασική χρησιμότητα παρόμοιων ελληνόφωνων εκδόσεων συνίσταται στο ότι θέτουν τις βάσεις και παρέχουν το λεξιλόγιο για να ξεκινήσει και στην Ελλάδα μια ουσιαστική συζήτηση για τον ρόλο του σεξ στην κοινωνία, τις στρεβλώσεις και την καταπίεση που η ανά τους καιρούς ηθική επέβαλε και επιβάλλει στη σωματικότητα, αλλά και τους τρόπους με τους οποίους πολλαπλές ιεραρχίες (εξουσία, πατριαρχία) χειρίστηκαν τη σεξουαλικότητα προς όφελός τους.

Στην εισαγωγή του τόμου υπάρχει εκτενής επισκόπηση της διεθνούς βιβλιογραφίας, κάτι που βοηθά τον αναγνώστη να τοποθετήσει τα περιεχόμενα σε ένα νοηματικό πλαίσιο. «Οι απαρχές του πεδίου (της ιστορίας της σεξουαλικότητας) συνδέονται με την ανάδυση της νέας κοινωνικής ιστορίας και την τροφοδότησή της με τα απελευθερωτικά οράματα των ριζοσπαστικών φεμινιστικών και γκέι κινημάτων» γράφει η συνεπιμελήτρια του τόμου, Δήμητρα Βασιλειάδου. Η ίδια αναφέρεται στη συμβολή της σκέψης του Μισέλ Φουκό, ο οποίος «όχι μόνο αρμολόγησε μια γενεαλογία της σεξουαλικότητας, αλλά πρότεινε έναν ριζικά διαφορετικό τρόπο κατανόησης του σεξ και της σημασίας του στον δυτικό κόσμο». Στα 14 κείμενα οι παραπομπές στη φουκοϊκή σκέψη είναι ίσως πιο συχνές από οποιεσδήποτε άλλες, ενώ ένα από αυτά, το πιο θεωρητικό του τόμου, συνομιλεί ευθέως με το μνημειώδες έργο του Φουκό «Η ιστορία της σεξουαλικότητας». Τι σημαίνει αυτό; Οτι όσο κι αν υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον για μια εγχώρια ιστορία της σεξουαλικότητας, αυτή δεν μπορεί να ιδωθεί αποκομμένη από τις διεθνείς θεωρητικές και ερευνητικές αναζητήσεις – τουλάχιστον αυτού που αποκαλούμε «δυτικό κόσμο». Ετσι, η απόφαση των επιμελητριών (Δήμητρα Βασιλειάδου και Γλαύκη Γκότση) να περιλάβουν πραγματεύσεις προερχόμενες από αξιοσημείωτα ευρύ χρονικό και θεματικό φάσμα, όπως η σύγχρονη ελληνική ιστορία των δύο τελευταίων αιώνων ή ο ιταλικός 16ος αιώνας και η ευρωπαϊκή πολιτική σκέψη του 18ου αιώνα, είναι δικαιολογημένη. Αλλωστε, ένα από τα σημεία που κάνει το βιβλίο ελκυστικό σε όσους δεν είναι επαγγελματίες ιστορικοί εντοπίζεται ακριβώς στη δυνατότητα που παρέχει στον αναγνώστη να αντιληφθεί σε πόσα πεδία ενδεχομένως «κρύβεται» η σεξουαλικότητα και γιατί οι μεταβολές της στον χρόνο τον αφορούν. Αυτό που θα εκτιμήσουν και οι εξοικειωμένοι με την Ιστορία αναγνώστες όμως απαντά σε αρκετά από τα άρθρα του τόμου και αφορά τη χαρά της ανακάλυψης: το πώς πηγές που δύσκολα φαντάζεται κανείς ότι μπορεί να είναι παραγωγικές μπορούν με τα κατάλληλα ερωτήματα και τις κατάλληλες ερμηνείες να εφοδιάσουν τον ιστορικό με νέα συμπεράσματα. Τέτοιες περιπτώσεις στον τόμο είναι το κείμενο της Βασιλικής Θεοδώρου και του Χρήστου Λούκου, οι οποίοι εξέτασαν νοσοκομειακά μητρώα ασθενών με αφροδίσια κατά τη δεκαετία του 1930, αλλά και η συνεισφορά της Δέσπως Κριτσωτάκη, η οποία παρατηρεί πτυχές της σεξουαλικότητας νεαρών και έφηβων γυναικών μέσα από τις σημειώσεις που κρατούσαν ψυχίατροι, ψυχολόγοι και  κοινωνικοί λειτουργοί από το 1960 έως το 1980.

Επιθυμίες και τραύματα

Ο τρόπος που η έννοια του τραύματος της σεξουαλικής βίας αλλάζει στην Ιστορία είναι το θέμα που πραγματεύεται η Joanna Burke, σε ένα πολύτιμο για την εγχώρια επικαιρότητα κείμενο, ενώ η Εφη Αβδελά αναφέρεται στην ομοερωτικότητα κατά το έτος 1940 όπως τη συνάντησε σε δικαστικά αρχεία, νομικά κείμενα και στις παρατηρήσεις σεξολόγων της εποχής. Αναπάντεχη και ενδιαφέρουσα είναι η ενότητα με τίτλο «Σώματα και επιθυμίες στο πεδίο των τεχνών», όπου η τέχνη αναδεικνύεται σε πολύτιμο και πολυεπίπεδο ιστορικό μάρτυρα. Η ματιά της Ανδρονίκης Διαλέτη για τις έμφυλες επιθυμίες στις κωμωδίες της ιταλικής αναγέννησης συνυπάρχει με τη μελέτη του Παναγιώτη Ελ Γκεντί για την ομοπορνογραφία μέσα από τις περιπτώσεις αρχειακών πηγών που αφορούν τον Καβάφη και τον Λαπαθιώτη, και με τη συνεισφορά της Γλαύκης Γκότση. Η Γκότση επιχειρεί ερμηνευτικές προσεγγίσεις στις μεσοπολεμικές δημιουργίες γυναικών κυρίως καλλιτεχνών, και τις χρησιμοποιεί ώστε να αναρωτηθεί για τις επιρροές της φεμινιστικής θεωρίας και των ιστορικών προσεγγίσεων στη σεξουαλικότητα του 1930.

Ο Ελ Γκεντί αναζητά μεθοδολογικά όρια στην ιστορία της σεξουαλικότητας και στις ερωτικά εμπρόθετες επεξεργασίες της σε ένα κείμενο που θα δυσκολέψει τον μη καταρτισμένο αναγνώστη. Σε έναν άλλο χώρο, εκείνον των πολιτικών ιδεών του 18ου αιώνα, τοποθετεί τη δική της μελέτη η Εύη Καρούζου, αποκαλύπτοντας τις συλλογιστικές μέσω των οποίων η διανόηση στις δυτικές κοινωνίες νομιμοποίησε τις σωματικές εμπειρίες και την απόλαυση, ενώ στιβαρό και «βαρύ» είναι το θεωρητικό κείμενο του Γιάννη Πλακωτού για τις προσλήψεις του προνεωτερικού σεξ. Η Δήμητρα Βασιλειάδου στη δική της εργασία παρατηρεί μέσα από τα δικαστικά αρχεία της νησιωτικής Ελλάδας από το 1910 έως το 1940 πώς το ποινικό σύστημα και η δικαιική τάξη αναπαράγουν τις αρχές λειτουργίας μιας κοινωνίας δομικά μεροληπτικής και άδικης. Βλέποντας τη γυναικεία σεξουαλικότητα να αναδύεται από αυτό το πλέγμα προλήψεων, ο αναγνώστης κατανοεί τις συνθήκες που επιδρούν σε κάθε εποχή, αλλά και τα θεμέλια που έχουν τεθεί από τον νομοθέτη ώστε να διαιωνιστεί η καταπιεστική ατμόσφαιρα στις επόμενες δεκαετίες.

Ειδική αναφορά αξίζει να γίνει στα άρθρα τεσσάρων ελλήνων ιστορικών (Παπαδογιάννης, Γκοτσίνας, Γιαννακόπουλος, Χαιρέτης), τα οποία, μέσω της μελέτης ζητημάτων όπως οι μετακινήσεις και οι ομοερωτικές πρακτικές, ο αυνανισμός ως θεωρούμενη ένδειξη «ανωμαλίας», η σιωπή στην ομόφυλη ταυτότητα και τα αθηναϊκά σινεμά πορνό, κάνουν σαφές γιατί το συγκεκριμένο ιστορικό πεδίο αποτελεί προνομιακή θέση για να παρατηρηθούν κοινωνικές και πολιτισμικές αλλαγές σε όλη τη σύγχρονη ελληνική ιστορία.

Χάρη στην προσεκτική επιλογή κειμένων, η πολυσυλλεκτικότητα του τόμου ξεπερνά τις εγγενείς αδυναμίες των συλλογικών έργων έναντι των πιο συμπαγών ενιαίων μελετών. Οι «Ιστορίες της σεξουαλικότητας» είναι βασικά ένα επιστημονικό βιβλίο και με αυτή την ιδιότητα λειτουργεί ως μια από τις βάσεις για
τη συγκρότηση ελληνικής επιστημονικής βιβλιογραφίας. Παράλληλα όμως καταφέρνει να παραμένει νοηματικά προσβάσιμο για μεγάλο μέρος του αναγνωστικού κοινού.

«Οι αλλαγές στις αφηγήσεις των βιασμών είχαν τεράστια επίδραση σε όλες τις γυναίκες, και όχι μόνο σε εκείνες που είχαν υποστεί σεξουαλική κακοποίηση. Οι αφηγήσεις των βιασμών δεν αναπαριστούν απλά την εμπειρία, αλλά βοηθούν στην κατασκευή της» γράφει η Joanna Bourke. Ο,τι μπορούμε να μάθουμε για τη σεξουαλικότητα και τον τρόπο που λειτουργεί κοινωνικά δεν είναι πολυτέλεια αλλά ανάγκη. Η μελέτη της σεξουαλικότητας, η κατανόηση του πώς τα πλέγματά της συντίθενται ιστορικά, θα μας βοηθήσει να τα αποδομήσουμε και να αποθυματοποιήσουμε ως κοινωνία όποιον το έχει ανάγκη. Θα είναι μια πράξη απελευθέρωσης.

Ο Δ. Γλύστρας είναι δημοσιογράφος, υποψήφιος διδάκτορας Ιστορίας

Δήμητρα Βασιλειάδου – Γλαύκη Γκότση
Ιστορίες για τη σεξουαλικότητα
Εκδ. Θεμέλιο, σελ. 348
Τιμή 21,20 ευρώ