Τι συμβαίνει, τι δεν λέγεται, τι ελπίζουμε

Πριν από έναν μήνα, εν μέσω πανδημίας, με την αγωνία στραμμένη στην επάρκεια των εμβολίων, η Σοφία Μπεκατώρου, με το υποστηρικτικό πλέγμα σχέσεων και δικτύων που ενδεχομένως της διασφάλισε η ιστιοπλοϊκή αριστοτεχνία της, βροντοφώναξε κάτι που ξέραμε και κάναμε ό,τι μπορούσαμε για να μην ξέρουμε. Οπως τότε που χάρισε τα μετάλλιά της στον πληθυσμό μιας μικρής χώρας που αδημονούσε για διεθνείς διακρίσεις, τώρα έγινε αντηχείο για την καταγγελία της κατάχρησης εξουσίας. Μόνο που η εν λόγω κατάχρηση μέχρι τώρα αντιμετωπιζόταν ως υστερική υπερβολή, ξεπερασμένη φαντασιοκοπία ή άκκισμα ματαιόδοξης φιλαυτίας. Τον κόσμο του αθλητισμού ακολούθησε ο λαμπερός κόσμος της τέχνης, του πανεπιστημίου, της σόου μπιζ και θα ακολουθήσουν κι άλλοι.

Οπως συμβαίνει όταν αναδεικνύεται μια μακροχρόνια καλυμμένη κατάχρηση, ο κοινωνικός λόγος έσπευσε να οριοθετήσει. Μαζί με τις καταγγελτικές φωνές που πληθαίνουν, αυξάνεται ραγδαία η παρουσία όσων αθόρυβα και επιμελώς στήριζαν μέχρι τώρα τις καταγγελίες: δικηγορίνες που παλεύουν στα δικαστήρια, ακτιβίστριες που δέχονται συνεχή υποτίμηση και χλεύη, επιστημόνισσες που χρόνια κοπιάζουν και παράγουν έργο στους χώρους των κοινωνικών επιστημών, γυναίκες και άντρες που ενδυναμώνονται, θέλουν να συζητήσουν, να μάθουν, να καταλάβουν, να μιλήσουν. Οι διαδικτυακές εκδηλώσεις στήριξης και προβληματισμού που έχουν πραγματοποιηθεί τον τελευταίο μήνα στην Ελλάδα δεν είχαν γίνει διά ζώσης την τελευταία δεκαετία. Ο προβληματισμός και η προθυμία για συζήτηση, μοίρασμα, ανάλυση και εν τέλει δημόσια καταγγελία πρυτανεύουν, όπως αποδεικνύεται από την ευάριθμη παρουσία όσων παρακολουθούν αυτές τις εκδηλώσεις. Ταυτόχρονα, οι νεοσύστατες Επιτροπές Ισότητας Φύλων στα ελληνικά ΑΕΙ δουλεύουν για να διασφαλίσουν ασφαλές περιβάλλον και θεσμικό πλαίσιο, ικανό να σέβεται την αξιοπρέπεια όλων.

Τι άλλο συμβαίνει; Σπεύδουν και οι φύλακες του ναού: οι «δεν-ξέρω-δεν-είδα», όπως λένε οι γείτονες των στυγερών εγκληματιών, που ήταν όλοι «χαμηλών τόνων και δεν είχαν δώσει αφορμή». Οσοι δεν ξέρουν και δεν είδαν είτε διαφυλάσσουν το κοινό μυστικό της ιδιωτικότητας για να μην εκθέσουν το σύνολο της κοινότητας ή όντως δεν-ξέρουν-και-δεν-βλέπουν, γιατί οι εσωτερικές ιεραρχήσεις επιτάσσουν τη χωροθέτηση των πράξεων κατάχρησης εξουσίας: αυτές δεν γίνονται μπροστά σε ομοίους (εκτός κι αν είναι αποτέλεσμα κοινής απόφασης), αλλά σε στιγμές και χώρους ξεμοναχιάσματος, με κλειστές πόρτες, στους ανελκυστήρες, στις τηλεφωνικές επικοινωνίες και στις άδειες αίθουσες. Οι «δεν ξέρω,-δεν-είδα» δεν ήθελαν να ξέρουν και να βλέπουν, άλλοτε σιωπηρά καταδικάζοντας πράξεις παρενόχλησης, άλλοτε καλύπτοντάς τες, και πάντα περιφρουρώντας τις έμφυλες ιεραρχίες του χώρου.

Οριοθετούν και οι «το-έχω-ακούσει,-αλλά-δεν-μου-συνέβη-ποτέ», υπονοώντας ότι όσ-ες, -oι, -@ παρενοχλήθηκαν φέρουν ευθύνες, δεν συμμορφώθηκαν επαρκώς στους κώδικες του χώρου ή παραβίασαν συμφωνίες διακινδυνεύοντας τη φήμη τους, με στόχο τη γρήγορη ανέλιξη. Σε αυτή την περίπτωση, εξαίρεται η αδιάλειπτη αφοσίωση σε (άγραφους συνήθως) κανόνες, η οποία εγγυάται την απρόσκοπτη επαγγελματική πορεία. Εδώ ενισχύονται οι ιεραρχήσεις, καθώς εμπεδώνεται ο ανθρωποφαγικός ανταγωνισμός της διάκρισης.

Οριοθετεί και λογοκρίνει ο βαθιά μισογυνικός λόγος για τον κόσμο της μόδας και τα πρωινάδικα. Στην Ελλάδα, όταν αναφερόμαστε στη «μόδα», εννοούμε κάτι ρηχό κι επιφανειακό που σπεύδουν να ακολουθούν όσ-ες, οι, -@ στερούνται κριτικής απόστασης, ίσως κάτι περαστικό και αγελαίο. Κατά τη γνώμη των αυστηρών κριτών, οι πρωινές εκπομπές συμβολίζουν την αισθητική κατάπτωση στις χρήσεις του χρόνου, αφού απευθύνονται σε γυναίκες που βλέπουν τηλεόραση το πρωί και παράγονται από γυναίκες χαμηλού πνευματικού επιπέδου. Στις πρωινές εκπομπές συρρέουν  σεφ και μάγισσες (αλλά και περισπούδαστα πολιτικά πρόσωπα…), άρα οτιδήποτε γίνεται σε αυτές τις εκπομπές αξίζει τον χλευασμό μας. Ετσι κι ο λόγος περί σεξουαλικής παρενόχλησης «κινδυνεύει», αλλοιώνεται, φθείρεται, αποδυναμώνεται, αφού αναπτύσσεται στους χώρους της αισθητικής απωλείας.

Τι δεν λέγεται; Με την κοινοποίηση των πολλαπλών παρενοχλήσεων επαληθεύεται η ισχύς των φεμινιστικών αιτημάτων και αναλύσεων των τελευταίων δεκαετιών. Οι βιαστές και οι παρενοχλούντες δεν είναι ούτε περιθωριακοί τύποι ούτε ψυχοπαθείς ούτε υποκοσμικοί, αλλά οι κύριοι της διπλανής πόρτας, όπου κι αν βρίσκεται αυτή. Προέρχονται από όλα τα κοινωνικά στρώματα και τους βρίσκει κανείς σε όλες τις επαγγελματικές κατηγορίες. Ομοίως, οι γυναίκες, όσ-ες, -οι, -@ υφίστανται τις κάθε είδους κακοποιήσεις είναι επίσης παντού: πρωταθλήτριες στην ιστιοπλοΐα, (λιγότερο ή περισσότερο) διακεκριμένες ηθοποιοί, φοιτήτριες, υπάλληλοι γραφείων, νοσηλεύτριες και η καθεμιά από εμάς. Μιλάνε στα πρωινάδικα, στα νυχάδικα, στα κομμωτήρια, στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα, στις ηλεκτρονικές πλατφόρμες τηλεκπαίδευσης, στα νοσοκομεία, όπου βρίσκονται και δρουν.

Στα σχολεία όμως, ούτε λόγος. Το σώμα, η φροντίδα του, τα νοήματά του, η σεξουαλικότητα, οι ερωτικές σχέσεις δεν διαπερνούν τους σχολικούς τοίχους ούτε καν στο πλαίσιο της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης, για την οποία τόσος λόγος γίνεται. Τα ζητήματα φύλου και σεξουαλικότητας είναι ωστόσο βασικά κεφάλαια αυτής της προσέγγισης, αλλά ελάχιστα απασχολούν την εκπαίδευση. Η σεξουαλική αγωγή αποτελεί ένα ακόμη παλιό αίτημα των φεμινιστικών και ΛΟΑΤΚ+ κινημάτων εδώ και δεκαετίες. Η προσπάθεια για την ένταξη των ζητημάτων φύλου και σεξουαλικότητας στις Θεματικές Εβδομάδες ήταν μια δημιουργική ιδέα, η οποία απαιτούσε όμως μακροχρόνια δέσμευση από το αρμόδιο υπουργείο καθώς και συνεχή επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, ενημέρωση για τις διεθνείς τάσεις και χρήση εγκεκριμένου εκπαιδευτικού υλικού.

Τελειώνοντας, αυτό που δεν βλέπουμε και δεν θέλουμε να δούμε είναι ότι η μακροχρόνια σιωπή, η αποσιώπηση και η απόκρυψη των περιστατικών κακοποίησης είναι μέρος της διαδικασίας αυτής καθαυτής. Οσο δεν επαρκούν οι θεσμικοί ασφαλείς χώροι και διαδικασίες για μοίρασμα, ανακοίνωση, ακόμη και ανώνυμη καταγγελία, «τα αρσενικά παλιάς κοπής» θα μπορούν να επαίρονται για την τοξικότητά τους.

Η Μαίρη Λεοντσίνη είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια ΤΕΑΠΗ – ΕΚΠΑ, μέλος της Επιτροπής Ισότητας των Φύλων του ΕΚΠΑ