Η ενοχλητική ταινία μιας ιδιοφυΐας

«Μια ουζάσνικη σάικα μάλτσικων, ο ναντμένος Αλεξ και οι τρεις ντρούγκηδές του, σκορπούν τον στράχο τουλτσουκίζοντας φουλ ράντοστη τσιλαβέκους». Οπερ εστί μεθερμηνευόμενο: «Μια τρομερή συμμορία νέων, ο αγέρωχος Αλεξ και οι τρεις φίλοι του, σκορπούν τον τρόμο ξυλοκοπώντας με χαρά, αθώους ανθρώπους». Σύνοψη του μυθιστορήματος «Κουρδιστό πορτοκάλι» του Αντονι Μπέρτζες, που γράφτηκε στη φανταστική διάλεκτο νατζάτ (εκδόσεις Δ.Κ. Ζάρβανος, μετάφραση Κώστας Γαλανόπουλος)

Ολη η ζωή του αμερικανού σκηνοθέτη Στάνλεϊ Κιούμπρικ, από το 1962 όταν πήγε μονίμως στην Αγγλία, μέχρι τον θάνατό του, το 1999 σε ηλικία 70 ετών, υπήρξε μια σειρά αναπάντητων ερωτημάτων. Η απομόνωσή του σε έναν πύργο στο Σεντ Ολμπανς έξω από το Λονδίνο, η δημιουργική τελειομανία του, οι παροιμιώδεις ιδιοτροπίες του, ακόμα και η ακριβής αιτία θανάτου του, έχουν δημιουργήσει ένα μοναδικό κλίμα μυστηρίου γύρω από το όνομά του.

Σε ό,τι αφορά το έργο του όμως και τις μόλις 13 μεγάλου μήκους ταινίες του, καμία δεν προκάλεσε τον θόρυβο, το μυστήριο και τα ερωτήματα που προκάλεσε το «Κουρδιστό πορτοκάλι». Ο θόρυβος ξεκίνησε όταν η ταινία διανεμήθηκε στις αίθουσες το 1971 και ήταν δικαιολογημένος. Το «Κουρδιστό πορτοκάλι» είναι μια διασκεδαστική, προφητική όσο και θρασύτατα ενοχλητική μελέτη του φαινομένου «βία χωρίς λόγο», ή όπως το χαρακτήρισε ο ισπανός σκηνοθέτης Λουίς Μπουνιουέλ «το μοναδικό φιλμ γύρω από τι πραγματικά σημαίνει μοντέρνα κοινωνία».

Το 1961, ο βρετανός συγγραφέας Αντονι Μπέρτζες μετέτρεψε σε μυθιστόρημα την πιο τραυματική εμπειρία της ζωής του: κατά τη διάρκεια μιας συσκότισης στο Λονδίνο την περίοδο των βομβαρδισμών του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, τρεις φαντάροι, λήστεψαν, βίασαν και ξυλοκόπησαν βάναυσα την έγκυο γυναίκα του. Η γυναίκα έχασε το παιδί της και λίγο αργότερα πέθανε. Ετσι προέκυψε ο Αλεξ και η παρέα του. Γραμμένο στην ακαταλαβίστικη διάλεκτο «νατζάτ» (φανταστική αργκό μιας βίαιης νεολαίας του μέλλοντος και κάτι σαν κράμα αγγλικών με ρώσικα) το βιβλίο, που χρειάζεται κυριολεκτικά γλωσσάρι για να αναγνωστεί παρότι έπαιξε τον ρόλο «εξορκιστή» στις προσωπικές εμπειρίες του συγγραφέα, μπορεί να εκληφθεί ως χριστιανική παραβολή που εκφράζει  δύο βασικές απόψεις:

1) Αν είναι να αγαπήσουμε την ανθρωπότητα, θα πρέπει να αγαπήσουμε και τον Αλεξ και να τον δεχθούμε ως επίσης εκφραζόμενο μέλος της.

2) Είναι προτιμότερο να ζούμε σε μια κοινωνία βίας και να το γνωρίζουμε -η βία είναι θέμα επιλογής του καθενός – από το να ζούμε σε μια κοινωνία προγραμματισμένη να είναι καλή και ακίνδυνη.

Το ίδιο θα μπορούσε κανείς να σημειώσει και για την ταινία που γύρισε ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ. Ομως αν υπάρχει μία ειδοποιός διαφορά ανάμεσα στα δύο έργα, αυτή βρίσκεται στο πώς αντιμετωπίζει το θέμα ο κάθε δημιουργός. Είναι φανερό ότι ο Κιούμπρικ πιστεύει ότι ακόμη και στην πιο ιδανική κοινωνία, δεν θα σταματήσει η «δημιουργία» των Αλεξ, πράγμα που φαίνεται και στο φινάλε της ταινίας, όπου η ίδια η κοινωνία η οποία φυλάκισε τον Αλεξ μετατρέποντάς τον σε πειραματόζωο, τον επαναφέρει στην πρώτη του «μορφή», αφήνοντας να εννοηθεί ότι θα συνεχίσει τα «κατορθώματά» του.

Η ιστορική απόσυρση

«Κανένα έργο Τέχνης δεν έκανε ποτέ κακό στην ανθρωπότητα», θα έλεγε ο Κιούμπρικ σε μια συνέντευξή του αργότερα υπερασπίζοντας το «Κουρδιστό πορτοκάλι» από την επίθεση της κριτικής, που για πολλούς λόγους βάφτισε την ταινία «μοχθηρή», αγνοώντας το γεγονός ότι την ίδια ώρα, ήταν η πρώτη που έφερνε τον θεατή στο σημείο να δεχθεί τη βία ως cult φαινόμενο. Η μέθοδος προσέγγισης του Κιούμπρικ στο θέμα του χαρακτηρίσθηκε ανήθικη, άκαρδη, αντιουμανιστική, αντιφεμινιστική, αντιερωτική και αποσυνθετική (η αμερικανίδα κριτικός Πολίν Καέλ χαρακτήρισε την ταινία «βίαιη πορνοκωμωδία επιστημονικής φαντασίας, το έργο ενός τελειομανή ναζιστή επιστήμονα»).

Ο ίδιος ο Κιούμπρικ, ωστόσο, δεν θα δίσταζε λίγο αργότερα να αποσύρει την ταινία του από τις αγγλικές αίθουσες, χωρίς ποτέ να δικαιολογήσει επακριβώς την πράξη του. Οταν η απόσυρση έγινε για πρώτη φορά επισήμως γνωστή, το 1979, το «Κουρδιστό πορτοκάλι» αυτομάτως, απέκτησε τον χαρακτήρα της «μυστηριώδους ταινίας». Για πρώτη φορά, τότε, άρχισαν να βγαίνουν στη δημοσιότητα οι περιπτώσεις απομιμήσεων της συμμορίας του Αλεξ από πραγματικές συμμορίες. Ο Αρθουρ Μπρέμερ, ο παρολίγο δολοφόνος του αμερικανού γερουσιαστή Τζορτζ Γουάλας, είχε δει το «Κουρδιστό πορτοκάλι», ενώ στη βιογραφία του για τον Στάνλεϊ Κιούμπρικ, ο Βίνσεντ Λο Μπρούτο αναφέρει αρκετά εγκληματικά περιστατικά στη βρετανική κοινωνία της δεκαετίας του ’70, σαφώς επηρεασμένα από τις πράξεις των ντρούγκηδων του Αλεξ.

Κάποιες φήμες λένε ότι ο σκηνοθέτης υπέκυψε στις απειλές αγνώστων που του υποσχέθηκαν πως αν το «Κουρδιστό πορτοκάλι» δεν αποσυρθεί στην Αγγλία, τότε ο ίδιος ο Κιούμπρικ και η οικογένειά του θα πάθουν όσα έπαθαν τα θύματα του Αλεξ.

Μια από τις τελευταίες φορές που η περίπτωση του «Κουρδιστού πορτοκαλιού» επανήλθε στην επικαιρότητα, ήταν όταν το BBC χρησιμοποίησε μερικές σκηνές της ταινίας για τη δημιουργία ενός ντοκιμαντέρ, ενώ η Warner Bros μήνυσε με επιτυχία την αίθουσα τέχνης Scala Cinema Club στο Κινγκς Κρος επειδή πρόβαλλε μια πειρατική κόπια της ταινίας.

ΤΑΣΟΣ ΜΠΟΥΛΜΕΤΗΣ

O γνωστός σκηνοθέτης θυμάται την πρώτη του επαφή με μια από τις ταινίες που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξή του «Επίκαιρο όσο και το 1984»

Οι κλασικές ταινίες χωρίζονται σε δυο κατηγορίες: Αυτές που ήταν κλασικές την εποχή που κυκλοφόρησαν αλλά μετά τις ξεπέρασε ο χρόνος, και αυτές που παραμένουν αναλλοίωτα κλασικές και διαχρονικές όχι, μόνο στο θεματικό αλλά και στο αισθητικό επίπεδο. Οι περισσότερες ταινίες του Κιούμπρικ ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία. Στο «Κουρδιστό πορτοκάλι» τα σχόλια που κάνει ο δημιουργός, για τη βία, όπως επίσης και για την σχέση βίας και εξουσίας παραμένουν επίκαιρα, όσο και το «1984» του Οργουελ.

Ηταν η εποχή που μόλις είχα αρχίσει να υποψιάζομαι ότι θα ασχοληθώ με το σινεμά, όταν μαζί με ένα φίλο μου κάναμε κοπάνα, και πήγαμε στο «Ράδιο Σίτι» όπου ήμουν τακτικός θαμώνας. Εντυπωσιάστηκα νομίζοντας πως είδα απλά, μια περιπέτεια επιστημονικής φαντασίας, και έστειλα τους γονείς μου να τη δουν και αυτοί. Μόλις επέστρεψαν η μητέρα μου εστίασε στο θέμα της «βίας που έρχεται και θα μας σαρώσει…». Λίγα χρόνια μετά, όταν άρχισαν οι βομβιστικές επιθέσεις του ΙΡΑ και έσκασε μύτη το κίνημα των Punk, συνειδητοποίησα ότι η ταινία ήταν μια προφητική αλληγορία. Είναι ένα φιλμ που το βλέπω τουλάχιστον μια φορά τον χρόνο, γιατί ανήκει στην κατηγορία των έργων τέχνης που ωριμάζουν όπως ένα καλό κρασί στο βαρέλι. Το απολαμβάνει κανείς ανεξαρτήτως ηλικίας και πάντα ικανοποιεί τις ηθικές, αισθητικές και ιδεολογικές μας αναζητήσεις όπως εξελίσσονται στον χρόνο.

Μάλκολμ Μακ Ντάουελ

«Εκανε παρέλαση στους ρυθμούς του δικού του τύμπανου»

Το 2011 με αφορμή την επαναπροβολή στις αίθουσες της ταινίας «If…» του Λίντσεϊ Αντερσον ο Βελισσάριος Κοσσυβάκης, υπεύθυνος της εταιρείας New Star που είχε την εκμετάλλευση της ταινίας, μου έκλεισε μια αποκλειστική συνέντευξη με τον πρωταγωνιστή της, Μάλκολμ Μακ Ντάουελ. Στο «If…» ο Μακ Ντάουελ είναι ο Μικ, ένας ατίθασος μαθητής αυστηρού βρετανικού σχολείου αρρένων της δεκαετίας του 1960, ο οποίος επαναστατεί απέναντι στο σύστημα που ο Αντερσον από την πλευρά του κριτικάρει. Τρία χρόνια αργότερα ο Μακ Ντάουελ έγινε ο Αλεξ στο «Κουρδιστό πορτοκάλι» και όπως μου είπε στη συνέντευξη η οποία δημοσιεύθηκε στο «ΒΗΜΑgazino» και της οποίας απόσπασμα αναδημοσιεύουμε παρακάτω, το «If…» ήταν ο βασικός λόγος.

Είναι αλήθεια ότι το «If…» πυροδότησε την καριέρα σας;

«Του οφείλω ό,τι είμαι. Ηταν η αφετηρία σε μια μεγάλη διαδρομή. Χάρη στο “If…” ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ μου πρόσφερε τον ρόλο του Αλεξ στο “Κουρδιστό πορτοκάλι”. Μου το είπε η Κριστιάνα Κιούμπρικ, η χήρα του. Το είδε στο σπίτι του και με κάλεσε. Νομίζω ότι το είδε 3 – 4 φορές. Η Κριστιάνα μου μετέφερε ότι μόλις ο Στάνλεϊ είδε το “If…” της είπε “βρήκαμε τον Αλεξ μας”. Αυτό ήταν».

Αν σας ζητούσα να συγκρίνετε τις δυο ταινίες τι θα μου λέγατε;

«Το “Κουρδιστό πορτοκάλι” είναι ένα σπουδαίο φιλμ, ασφαλώς, μια από τις πιο εμβληματικές ταινίες όλων των εποχών. Ωστόσο, για μένα το “If…” είναι το αριστούργημα».

Ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ είχε τη φήμη του τελειομανούς. Ηταν όντως όσο λέγεται; Είναι αλήθεια ότι για να γυρίσει όσο το δυνατόν καλύτερα τη σκηνή που πέφτετε από το παράθυρο στο «Κουρδιστό πορτοκάλι» πέταξε την κάμερά του πολλές φορές μέχρι που την κατέστρεψε;

«Αυτό εν μέρει είναι αλήθεια. Δεν ήταν η κάμερα που χρησιμοποιούσε στην ταινία αλλά μια παλιά κάμερα χειρός που την είχε διατηρήσει σε τέλεια κατάσταση. Την είχε τοποθετήσει σε ένα προστατευτικό κουτί για να την προστατέψει – κάτι που τελικά δεν έγινε γιατί έσπασε και το κουτί και η κάμερα. Μια όμορφη κάμερα. Θα πρέπει να την πέταξε 3 -4 φορές. Απερίγραπτα τελειομανής. Δεν έχω γνωρίσει περισσότερο τελειομανή άνθρωπο στη ζωή μου. Με όποιο είδος ασχολήθηκε και ασχολήθηκε με όλα σχεδόν τα είδη, έδινε την καλύτερη ταινία. Ξέρετε, δεν θα υπήρχε ο “Πόλεμος των άστρων” αν δεν είχε γυριστεί το “2001: Η Οδύσσεια του διαστήματος”».

Με όλα τα είδη όντως. Παραλίγο να είχε κάνει και ένα γουέστερν, το «Η εκδίκηση είναι δική μου», αλλά τα τσούγκρισε με τον Μάρλον Μπράντο που τελικά γύρισε ο ίδιος την ταινία…

«Βλέπετε, ο Στάνλεϊ έκανε παρέλαση στους ρυθμούς του δικού του τύμπανου. Ηταν ένας σπουδαίος καλλιτέχνης που δούλεψε εκτός συστήματος, εκτός Χόλιγουντ, ένας αληθινός καλλιτέχνης από αυτήν την άποψη. Είχε αντιληφτεί ότι δεν μπορείς να είσαι καλλιτέχνης στο Χόλιγουντ. Γιατί εκεί πρέπει να κάνεις αυτό που σου λένε. Και ο καθένας είχε τη δική του γνώμη. Μετά τον “Σπάρτακο” όπου ο σταρ και παραγωγός της ταινίας, ο Κερκ Ντάγκλας, τον διέταζε να κάνει εκείνο και να κάνει το άλλο, κατάλαβε ότι αν ήθελε να κάνει τέχνη θα έπρεπε να φύγει. Αυτό δεν ισχύει μόνον με τον Κιούμπρικ αλλά με όλους. Στο Χόλιγουντ κάνουν ταινίες με επιτροπές».