Η οικονομική διαχείριση της πανδημίας

Η παγκόσμια, ευρωπαϊκή, και ελληνική οικονομία αντιμετωπίζουν τον τελευταίο χρόνο μια πρωτοφανή, για τα τελευταία 100 χρόνια, κρίση που προκάλεσε η πανδημία της COVID-19. Η οικονομική διαχείριση της πανδημίας περιλαμβάνει δύο στάδια: το στάδιο της έκτακτης υγειονομικής κατάστασης, κατά το οποίο εφαρμόζονται περιοριστικά μέτρα στην κινητικότητα, και το στάδιο της ανάκαμψης που θα ακολουθήσει.

Στον δημόσιο διάλογο γίνεται συχνά η υπόθεση ότι εντός πανδημίας υγεία και οικονομία είναι υποκατάστατα. Ομως, η ιστορική εμπειρία (π.χ. από την ισπανική γρίπη του 1918-19) δείχνει ότι τελικά ισχύει το αντίθετο. Βεβαίως, τα στοιχεία δείχνουν ότι αρχικά πράγματι υπάρχει μια αντίστροφη σχέση (trade-off) μεταξύ των δύο, αυτή όμως είναι βραχύβια και διαρκεί μόνο όσο είναι σε ισχύ τα περιοριστικά μέτρα. Τα κύρια κανάλια μετάδοσης αυτής της σχέσης είναι ο κλάδος των υπηρεσιών, κυρίως εκείνων που απαιτούν διαπροσωπική επαφή. Οι οικονομικές εξελίξεις στην Ευρωπαϊκή Ενωση το 2020 επιβεβαιώνουν τα παραπάνω, καθώς κράτη-μέλη όπως η Ελλάδα, των οποίων η οικονομική διάρθρωση στηρίζεται σε υπηρεσίες όπως ο τουρισμός, υφίστανται βραχυχρόνια μεγαλύτερο οικονομικό πλήγμα. Ομως, τα ιστορικά στοιχεία δείχνουν επίσης ότι όσο καλύτερα είναι τα υγειονομικά αποτελέσματα στη φάση των περιοριστικών μέτρων τόσο ταχύτερη και ισχυρότερη είναι η ανάκαμψη που ακολουθεί. Αυτό οφείλεται σε γρηγορότερη αποκατάσταση ομαλών συνθηκών ζήτησης και προσφοράς. Καλύτερα υγειονομικά αποτελέσματα επαναφέρουν γρηγορότερα τη ζήτηση στα προ πανδημίας επίπεδα, κυρίως στις υπηρεσίες, γιατί οι καταναλωτές προσλαμβάνουν μικρότερο υγειονομικό ρίσκο όταν συμμετέχουν στην αγορά. Παράλληλα, επιτρέπουν γρηγορότερη αποκατάσταση ομαλών συνθηκών προσφοράς, γιατί οι παραγωγοί και εργαζόμενοι (κυρίως υπηρεσιών) ανακτούν πιο γρήγορα το αίσθημα υγειονομικής ασφάλειας και επιστρέφουν γρηγορότερα στην παραγωγή. Η γρηγορότερη αποκατάσταση συνθηκών οικονομικής κανονικότητας μειώνει το επίπεδο αβεβαιότητας, αυξάνοντας έτσι την καταναλωτική και επενδυτική δαπάνη. Συμπερασματικά, στο τέλος της ημέρας η υγεία και η οικονομία δεν είναι υποκατάστατα αλλά συμπληρωματικά αγαθά – ή έχεις και τα δύο ή δεν έχεις κανένα.

Με βάση τα παραπάνω, η άριστη διαχείριση της πανδημίας στην περίοδο έκτακτης ανάγκης επιτυγχάνεται με ταυτόχρονη μείωση του υγειονομικού κινδύνου και του οικονομικού κόστους των περιοριστικών μέτρων. Αυτό προϋποθέτει: (α) Ενίσχυση του συστήματος υγείας, που μειώνει τον κίνδυνο σοβαρών επιπλοκών ακόμα κι αν κάποιος προσβληθεί από τη νόσο, επιτρέποντας έτσι μεγαλύτερη κινητικότητα και οικονομική δραστηριότητα. (β) Μείωση του οικονομικού κόστους των περιοριστικών μέτρων με τρόπους που επιτρέπουν οικονομική δραστηριότητα με μικρότερη κινητικότητα (π.χ. τηλεργασία, ψηφιοποίηση των συναλλαγών κ.λπ.). Στα πλαίσια αυτά, η τακτική προσαρμογή των περιοριστικών μέτρων με βάση τα εξελισσόμενα υγειονομικά και οικονομικά δεδομένα είναι όχι απλώς αναπόφευκτη, αλλά και ενδεδειγμένη.  Ευέλικτη και έγκαιρη προσαρμογή των μέτρων δεν είναι ένδειξη απώλειας ελέγχου της πανδημίας – ακριβώς το αντίθετο. Είναι ένδειξη συστηματικού ελέγχου της πανδημίας, με στόχο την ελαχιστοποίηση του συνδυαστικού υγειονομικού και οικονομικού κόστους, υπό υπάρχοντες υγειονομικούς και οικονομικούς περιορισμούς. Από την αρχή της πανδημίας, η διαχείρισή της στην Ελλάδα ακολουθεί με συνέπεια την παραπάνω προσέγγιση. Ως αποτέλεσμα, η χώρα μας έχει πετύχει σημαντικά καλύτερα υγειονομικά αποτελέσματα από τον ευρωπαϊκό μέσο. Παράλληλα, όπως επανειλημμένα έχει αναγνωρισθεί διεθνώς, και όπως αποδεικνύει η συμπεριφορά των αγορών, στηρίζει αποτελεσματικά τον παραγωγικό ιστό της οικονομίας, δηλαδή την απασχόληση των εργαζομένων και τη ρευστότητα των επιχειρήσεων.

Τα παραπάνω δημιουργούν ισχυρά θεμέλια για ισχυρή ανάκαμψη. Εφόσον διασφαλισθεί η καλή υγειονομική εικόνα της χώρας τις προσεχείς εβδομάδες, η ανάκαμψη της οικονομίας αναμένεται να αρχίσει εντός του δεύτερου τριμήνου του 2021, αφενός εξαιτίας της εποχικότητας που έχει δείξει μέχρι σήμερα ο ιός και αφετέρου εξαιτίας της διαθεσιμότητας του εμβολίου. Βασική λοιπόν προϋπόθεση για γρηγορότερη ανάκαμψη είναι η επιτυχία του προγράμματος εμβολιασμού, όπως βεβαίως και η απουσία αρνητικών ιατρικών εξελίξεων (όπως π.χ. επιθετικές μεταλλάξεις). Σε συνδυασμό με την ισχυρή αναπτυξιακή ώθηση που θα δώσει στην οικονομία η αποτελεσματική αξιοποίηση των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης, και εφόσον συνεχίζεται η υλοποίηση απαραίτητων μεταρρυθμίσεων που δεν σταμάτησε κατά την περίοδο της πανδημίας, μπορούμε να είμαστε αισιόδοξοι ότι η επόμενη μέρα της ελληνικής οικονομίας θα είναι φωτεινή.

Ο Μιχάλης Αργυρού είναι πρόεδρος Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων, εκπρόσωπος της Ελλάδας στο Eurogroup Working Group,  καθηγητής Οικονομικών Πανεπιστημίου Πειραιώς