Η Τουρκία επαναπροσδιορίζει τη στάση της;

Η Τουρκία δείχνει να έχει εγκαταλείψει τη σκληρή ρητορική έναντι της Δύσης, με εξαίρεση τον πρόεδρο Μακρόν, μόλις προχθές τον κατηγόρησε ότι τη στοχοποιεί και της επιτίθεται.

Κατά τα λοιπά, η Τουρκία κινείται στο προσκήνιο και στο παρασκήνιο σε μια κατεύθυνση επαναπροσέγγισης με την ΕΕ με τους όρους που θα ήθελε, με βασικό συνομιλητή τη γερμανίδα καγκελάριο. Αυτό επιβεβαιώνεται και από την πρόσφατη συνομιλία τους κατά την οποία ο Ερντογάν εξέφρασε: 1. την απόφασή του να διατηρηθεί το θετικό πνεύμα στις σχέσεις Τουρκίας και ΕΕ, 2. την επιθυμία του να οργανωθεί μια σύνοδος Τουρκίας – ΕΕ το πρώτο εξάμηνο του έτους.

Η διπλωματική κινητικότητα της Τουρκίας στην Ευρώπη είναι έντονη, με δεδομένο ότι η αντίστοιχη στην πλευρά των ΗΠΑ δεν προδιαγράφεται – προς το παρόν – εύκολη. Επιβεβαιώνεται αυτό και από την ανακοίνωση που ακολούθησε τη συνομιλία του προεδρικού συμβούλου Ιμπραήμ Καλίν με τον αμερικανό σύμβουλο Εθνικής Ασφάλειας Τζέικ Σάλιβαν. Η πρώτη αυτή επίσημη ανακοίνωση του Λευκού Οίκου για την αμερικανοτουρκική επαφή δεν είχε την παραμικρή αναφορά σε «στρατηγική συμμαχία ΗΠΑ – Τουρκίας», ούτε τον χαρακτηρισμό «στρατηγικό εταίρο» για την Τουρκία, όπως συνήθως συνέβαινε. Επαψαν οι ΗΠΑ να ενδιαφέρονται για την Τουρκία; θα μπορούσε να διερωτηθεί κάποιος. Προφανώς όχι, είναι η απάντηση. Ομως είναι πολλά τα ανοικτά θέματα, αρχής γενομένης από τη στενή σχέση της με τη Ρωσία, την αγορά των S-400 – κίνηση που την οδήγησε εκτός του προγράμματος των F-35 – έως και το γεωστρατηγικό παιχνίδι της Τουρκίας σε περιοχές από τις οποίες δεν έχουν αποσύρει το ενδιαφέρον τους οι ΗΠΑ. Σε αυτά να προστεθεί η επιμονή και ευαισθησία της προεδρίας Μπάιντεν στο θέμα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και το κράτος δικαίου, που δυσκολεύουν τον Ερντογάν. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο με την ΕΕ, η οποία δεν φαίνεται να θέτει έναντι της Τουρκίας τέτοιους όρους.

Η Τουρκία βέβαια τα τελευταία χρόνια δεν αναθεωρεί την πολιτική της μόνο έναντι της Δύσης, αλλά την επαναπροσδιορίζει και συμμετέχει στις γεωστρατηγικές ανακατατάξεις στην ευρύτερη περιοχή.

Εχει μια καλή σχέση με την Κίνα. Οι ηγεσίες τους έχουν παράλληλους βίους και πολιτεία. Η Κίνα ακολουθεί τον καπιταλισμό σε συνθήκες κλειστής κοινωνίας και ο Ερντογάν οραματίζεται μια ισλαμική απολυταρχία σε ελεγχόμενη καπιταλιστική οικονομία. Με τη Ρωσία διατηρεί ένα modus operandi που σμιλεύτηκε στην Ανατολική Μεσόγειο και τη Λιβύη, παραμένοντας ισχυρός παίκτης και στις πρόσφατες εξελίξεις.

Την ίδια περίοδο Ρωσία και Κίνα μετέρχονται μέσα συνεργασίας για να αυξήσουν την επιρροή τους πολιτικά και οικονομικά στην Ευρώπη. Η Κίνα αυξάνοντας την παρουσία της στην Ευρώπη μεγαλώνει την επιρροή της, χωρίς η ΕΕ να μπορεί να παρέμβει προς το παρόν.

Η ΕΕ σε αυτό το σκληρό power game δεν μπορεί να αναπτύξει δική της πολιτική για να την κάνει ισχυρό παίκτη, αποκαλύπτοντας πόσο ευάλωτη είναι. Εντυπωσιακή ήταν η αδράνεια Μπορέλ κατά την πρώτη επίσκεψή του στη Μόσχα ενόψει του ξεκινήματος της νέας σχέσης με τη Ρωσία, στον απόηχο της υπόθεσης Ναβάλνι. Τότε που ο Λαβρόφ εκστόμισε τη φράση ότι «η ΕΕ είναι αναξιόπιστη», δυσφημώντας τη νομική εκπροσώπηση του οργανισμού.

Από την άλλη πλευρά, το Βερολίνο αποστασιοποιείται από τον ψυχρό πόλεμο ΗΠΑ – Κίνας που σύρει και την ΕΕ. Η Μέρκελ στρέφεται προς την Κίνα ως τη μεγάλη αγορά της Γερμανίας, επισημαίνοντας την ανάγκη ότι η χώρα της πρέπει να στηρίζεται στα πόδια της. Τον τελευταίο καιρό πυκνώνουν οι απόψεις ότι η Κίνα είναι η μεγάλη αντίπαλος και ότι κατά συνέπεια η ευρωπαϊκή τακτική κινείται μάλλον σε λάθος κατεύθυνση με τα κυρωτικά μέτρα κατά της Ρωσίας.

Σε όλο αυτό το δύσκολο παζλ ο Ερντογάν επιχειρεί να διερευνήσει αν χρειάζεται να ανοίξει δρόμο προς τη Δύση στον βαθμό που αυτό τον εξυπηρετεί, επιμένοντας στην à la carte σχέση του και ποντάροντας στις οικονομικές σχέσεις ισχυρών ευρωπαϊκών χωρών με την Τουρκία.

Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου, διευθυντής του μεταπτυχιακού προγράμματος «Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές» στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς