Ο Πρωθυπουργός και τα αποθέματα επιρροής του στην κοινωνία

Οι εικόνες από την επίσκεψη του Πρωθυπουργού στην Ικαρία έρχονται σε πλήρη αντίθεση με το καθεστώς περιορισμών που έχει επιβληθεί στην υπόλοιπη κοινωνία. Ενώ απαγορεύονται οι κατ’ οίκον συνεστιάσεις, ο κ. Μητσοτάκης παρευρέθηκε σε ένα γεύμα που φιλοξένησε δεκάδες ανθρώπων εντός μίας οικίας. Η συγκεκριμένη παραβίαση των περιοριστικών όρων δεν είναι η πρώτη για τον ίδιο και είναι πιθανόν να αποδυναμώσει αισθητά την επιρροή του στην ελληνική κοινωνία. Για να αντιληφθούμε καλύτερα αυτή την αποδυνάμωση, μπορούμε να εστιάσουμε στα επιμέρους είδη επιρροής. Σύμφωνα με τη θεωρία των French και Raven, αυτά είναι πέντε: βάσει ταύτισης, βάσει αυθεντίας, βάσει νομιμοποίησης, βάσει καταναγκασμού και βάσει ανταμοιβής. Ας δούμε πώς εφαρμόζονται στη συγκεκριμένη περίπτωση.

Η επιρροή βάσει ταύτισης είναι εφικτή όταν ο ψηφοφόρος ταυτίζεται με τον ηγέτη του. Στην προκειμένη περίπτωση, το προφίλ του κ. Μητσοτάκη (απόφοιτος Κολεγίου και Χάρβαρντ, στέλεχος επιχειρήσεων, γιος πρωθυπουργού ο ίδιος) δεν είναι ένα προφίλ με το οποίο μπορεί να ταυτιστεί η πλειονότητα του κόσμου. Η πολυτέλεια που είχε ο κ. Μητσοτάκης να παραβιάσει περιοριστικούς όρους σε μια μέρα που μεγάλο μέρος του πληθυσμού της χώρας βρέθηκε αποκλεισμένο κατ’ οίκον από τις 18.00 αποτέλεσε ισχυρή υπενθύμιση αυτής της αδυναμίας ταύτισης.

Η επιρροή βάσει αυθεντίας λαμβάνει χώρα όταν ο ηγέτης εμφανίζεται ειδικός πάνω στα ζητήματα που χειρίζεται. Ειδικά στο θέμα της πανδημίας, ο Πρωθυπουργός έχει παραχωρήσει αυτή την ισχύ στη λεγόμενη «επιτροπή των ειδικών». Δυστυχώς, τα αντικρουόμενα μηνύματα κυβερνητικών στελεχών και μελών της επιτροπής, κυρίως το τελευταίο διάστημα, έχουν προκαλέσει σύγχυση και εκνευρισμό στην κοινωνία. Η μείωση της επίδρασης της επιτροπής ειδικών αποδυναμώνει ταυτόχρονα την επιρροή που μπορεί να ασκήσει ο Πρωθυπουργός βάσει αυθεντίας. Οταν μάλιστα ο ίδιος δεν τηρεί τα μέτρα που εισηγείται η επιτροπή, δίνει χώρο σε θεωρίες συνωμοσίας που αμφισβητούν την επιστημονική βάση των μέτρων και πριονίζει περαιτέρω αυτό το είδος επιρροής.

Η επιρροή βάσει νομιμοποίησης εδράζεται πρωτίστως στη θέση και το αξίωμα του Πρωθυπουργού. Οσο πιο βαθιά ριζωμένη είναι η δημοκρατική ταυτότητα των ψηφοφόρων, τόσο μεγαλύτερη είναι η επίδραση του Πρωθυπουργού. Το συγκεκριμένο είδος επιρροής μειώθηκε δραματικά κατά τη διάρκεια της κρίσης εξαιτίας της δραστικής απονομιμοποίησης του πολιτικού συστήματος που αυτή επέφερε. Θα μπορούσε μόνο να ενισχυθεί από έναν πρωθυπουργό ο οποίος θα στηριζόταν στις δύο προηγούμενες βάσεις επιρροής ώστε να ενδυναμώσει εν γένει τους θεσμούς και τους κανόνες. Αν μη τι άλλο, αυτό θα σήμαινε ότι ο Πρωθυπουργός θα ήταν ο τελευταίος που θα παράβαινε τους κανόνες που θα θέσπιζε η κυβέρνησή του.

Οι εναπομείνασες δύο βάσεις ισχύος και επιρροής αναφέρονται στον καταναγκασμό και στην ανταμοιβή. Με απλά λόγια, αναφέρονται στην αστυνόμευση και στα πρόστιμα από τη μία πλευρά και στις επιδοτήσεις και τις παροχές από την άλλη. Αποτελεί έναν βασικό μηχανισμό που χρησιμοποίησε η κυβέρνηση ώστε να ασκήσει επιρροή κατά τη διάρκεια της πανδημίας. Οταν υποχωρούν οι άλλες βάσεις επιρροής, γίνεται σχεδόν αναπόφευκτη η στήριξη στον συγκεκριμένο μηχανισμό. Από τη σκοπιά της ψυχολογίας, όμως, αυτός ο μηχανισμός υπονομεύει την αυτονομία των ανθρώπων, προκαλεί την αντίδρασή τους και δυσχεραίνει την προσπάθεια μετασχηματισμού και προόδου της κοινωνίας. Αν ο Πρωθυπουργός δεν καταφέρει να αποκαταστήσει, στο μέτρο του δυνατού, τα είδη επιρροής που βασίζονται στην ταύτιση, την αυθεντία και τη νομιμοποίηση, θα δυσκολευτεί ιδιαιτέρως να κάνει τομές στο υπόλοιπο διάστημα της διακυβέρνησής του.

Ο Αλέξης Αρβανίτης είναι επίκουρος καθηγητής Κοινωνικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης.