Βαθαίνει το χάσμα Βορρά – Νότου

Στις αρχές της πανδημίας, κάποιοι είχαν σπεύσει να περιγράψουν τον κορωνοϊό ως «μεγάλο εξομοιωτή» ή «μεγάλο εξισορροπιστή». Η συνέχεια έδειξε πως αυτό κάθε άλλο παρά ισχύει. Ακόμα και εντός της ΕΕ, εντός της ευρωζώνης, δεν επηρεάστηκαν όλες οι χώρες με τον ίδιο τρόπο από την υγειονομική κρίση. Στην πραγματικότητα, οι ήδη υπάρχουσες ανισορροπίες ανάμεσα στην Ιταλία, την Πορτογαλία, την Ισπανία ή την Ελλάδα και έναν Βορρά πιο βιομηχανικό οξύνονται με ιδιαίτερα ανησυχητικό τρόπο.

Ο ευρωπαϊκός Νότος, που εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον τουρισμό, πλήττεται σκληρά από την πανδημία και πρωτίστως από τους περιορισμούς στις μετακινήσεις που αυτή επιβάλλει. Το επιβεβαιώνει, πέραν της ελληνικής πραγματικότητας, η δραματική πτώση του τζίρου ακόμα και στο Quadrilatero d’Oro, το Χρυσό Τετράπλευρο, με τις μπουτίκ των οίκων υψηλής ραπτικής στο κέντρο του Μιλάνου, ή και οι μόλις 8,7 εκατομμύρια διανυκτερεύσεις, έναντι 24 εκατομμυρίων το 2019, που κατέγραψε πέρυσι ο τουριστικός τομέας στην Πορτογαλία. Και έτσι, οι ήδη υπάρχουσες αποκλίσεις ανάμεσα στα βόρεια και τα νότια κράτη της ευρωζώνης επιδεινώνονται. Γερμανία, Αυστρία, Ολλανδία και σκανδιναβικές χώρες, όπως η Φινλανδία, πλήττονται μεν επίσης, κατέγραψαν εντούτοις το 2020 μια ύφεση λιγότερο βίαιη. Γιατί οι οικονομίες τους εξαρτώνται λιγότερο από τον διεθνή τουρισμό. Αλλά και γιατί εισήλθαν στην κρίση με δημόσια οικονομικά σαφώς υγιέστερα, που τους επέτρεψαν να αναπτύξουν σχέδια έκτακτης ανάγκης και ανάκαμψης περισσότερο φιλόδοξα από ό,τι στον Νότο – στη Γερμανία ξεπερνούν το 8% του ΑΕΠ, έναντι 5% στη Γαλλία, 4,3% στην Ισπανία και 3,4% στην Ιταλία.

Το χάσμα αυτό έγινε πασιφανές την άνοιξη με το ευρωπαϊκό σχέδιο ανάκαμψης των 750 δισ. ευρώ, χρηματοδοτούμενων εν μέρει από κοινό χρέος: για εβδομάδες, οι επονομαζόμενοι «φειδωλοί» – η Σουηδία, η Ολλανδία, η Αυστρία, η Δανία συν τη Φινλανδία – αρνούνταν να συνεισφέρουν στο κοινό ταμείο για την Ιταλία, την Πορτογαλία ή την Ελλάδα, κρίνοντάς τες υπερβολικά σπάταλες. Η επιδείνωση της πανδημίας τις υποχρέωσε τελικά να κάνουν πίσω. Οπως λέει όμως στη «Le Monde» ο Φίλιπ Χάιμπεργκερ από το Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σπουδών (WIIW) της Βιέννης, «στη χώρα μου, η ιδέα πως ο Νότος δεν καταβάλλει αρκετές προσπάθειες παραμένει εμπεδωμένη».

Πλήττοντας βαρύτερα τις υπηρεσίες από ό,τι τη βιομηχανία, επιταχύνοντας την ψηφιακή και οικολογική μετάβαση, η κρίση θέτει τα θεμέλια μιας Ευρώπης που θα δει τη Γερμανία να βγαίνει ακόμα πιο ισχυρή από την ύφεση. Γιατί η πανδημία λειτούργησε εκεί σαν ηλεκτροσόκ. Το Βερολίνο συνειδητοποίησε τις αδυναμίες του βιομηχανικού του μοντέλου, που έχει υπερβολικά μεγάλη εξάρτηση από την Κίνα, και της υστέρησής του σε θέματα καινοτομίας έναντι της Ασίας. «Το δίδαγμα του Covid-19 είναι πως πρέπει να επενδύσουμε περισσότερο στα εργοστάσια του μέλλοντος», επεσήμανε ο Ρολφ Νάγιορκ, μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Bosch. Και αυτό ακριβώς βάλθηκε να κάνει όλος ο γερμανικός βιομηχανικός τομέας, με σημαντικές επενδύσεις στην ψηφιοποίηση των επιχειρήσεών του.

Ο ευρωπαϊκός Νότος, από την πλευρά του, έχει το βλέμμα προσανατολισμένο στην επιβίωση του τουριστικού του τομέα. «Η Ισπανία δεν έχει καμία μεγάλη επιχείρηση στις επάλξεις του μέλλοντος, ο ευρωπαϊκός Νότος χάνει τη μάχη της τεχνητής νοημοσύνης, βρίσκεται πολύ πίσω σε σχέση με τη Γερμανία», σημειώνει ο Αντόνιο Ρολντάν, διευθυντής του θινκ τανκ EsadeEcPol στη Μαδρίτη. «Η ιταλική βιομηχανία υπονομεύεται από ένα παραγωγικό τέλμα και υπερβολικά αδύναμες επενδύσεις», επισημαίνει ο Νίκολα Μπόρι, οικονομολόγος στο Πανεπιστήμιο Luiss Guido Carli της Ρώμης.

Οι διαφορές αυτές, βέβαια, ο προσανατολισμός του ευρωπαϊκού Νότου προς την παροχή υπηρεσιών και του Βορρά προς την προσφορά και τις εξαγωγές, δεν είναι κάτι το νέο, αντιθέτως, έχουν αρχαίες ρίζες, συνδεδεμένες με τις εθνικές κουλτούρες, την οικοδόμηση των κρατών, τη γεωγραφία. Η κρίση της Covid-19, ωστόσο, τις αναδεικνύει με οδυνηρό τρόπο. Κάποιοι βλέπουν το ποτήρι μισογεμάτο, εστιάζουν στην αναγκαιότητα ενίσχυσης των δημοσιονομικών μεταβιβάσεων και υιοθέτησης μιας κοινής βιομηχανικής πολιτικής. Αλλοι, πάλι, θεωρούν πως οι εντάσεις θα επανέλθουν στην επιφάνεια όταν θα ανοίξει εκ νέου η (ανεσταλμένη σήμερα) συζήτηση γύρω από τους ευρωπαϊκούς δημοσιονομικούς κανόνες.