Από την οθωμανική κοινότητα στην ελληνική διοίκηση

Το Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών έχει παίξει μεταπολεμικά ίσως τον πλέον καθοριστικό ρόλο στην αποκρυστάλλωση του 1821 και της ευρύτερης διαμορφωτικής περιόδου, στη χάραξη ενός δύσκολου, αλλά δημιουργικού ιστοριογραφικού δρόμου για την περίοδο συγκρότησης και διαμόρφωσης του Νεότερου Ελληνισμού. Τάσεις, νοοτροπίες, ιστορία ιδεών, κοινωνικές ομάδες, κοινωνική και οικονομική ιστορία, Διαφωτισμός και πολλές άλλες θεματικές βρίσκονται ανάμεσα στις ερευνητικές θεματικές που κατά καιρούς ανέδειξε το Ιδρυμα. Κατά συνέπεια είναι λογικό στα 200 χρόνια από το 1821 να έχει μια αναγνωρίσιμη «παραγωγή» εκδόσεων για την περίοδο. Η επιλογή του ως τώρα είναι η ανάδειξη μικροϊστοριών π.χ. για ελάσσονες Φιλικούς όπως ο Καντιώτης (που παρουσιάσαμε αναλυτικά στο «Βιβλιοδρόμιο») και άλλες θεματικές που προσδίδουν νέες διεισδυτικές διαστάσεις στην έρευνα για το Εικοσιένα.

Ο Δημήτρης Δημητρόπουλος, διευθυντής ερευνών στο ΕΙΕ, έχει δώσει μια από τις καλύτερες βιογραφίες του Κολοκοτρώνη, την «πατρική φιγούρα του Εθνους» όπως εύστοχα τον έχει αποκαλέσει. Στο πιο πρόσφατο βιβλίο του ασχολείται αναλυτικά με τη συμμετοχή της Ανδρου και την ανάδειξη τριών επάρχων, μελών της Φιλικής Εταιρείας, στη διοίκησή της: «Τρεις Φιλικοί, έπαρχοι στην Ανδρο – από το Επαναστατικό Σχέδιο στην κρατική διοίκηση 1822-25» (με μεταγραφή τεκμηρίων των Αννας Αθανασούλη – Βάλλιας Ράπτη). Η σχέση των επάρχων με τη Φιλική Εταιρεία είναι ένα στοιχείο εξαρχής ιδιαίτερης σημασίας: «Η ένταξη και η συμμετοχή… αποτέλεσε μια επιλογή ζωής για τα στελέχη της· μια επιλογή που σφράγισε τον τρόπο σκέψης, τη νοοτροπία και τη συνολική προσωπικότητά τους σε όλη τη διάρκεια του βίου τους. Παράλληλα, η συμμετοχή αυτή δημιούργησε μια εκτεταμένη δικτύωση, η οποία εξακολούθησε να συνδέει τα μέλη της μυστικής οργάνωσης με δεσμούς ακατάλυτους, ακόμη και μετά την επανάσταση και την εκ των πραγμάτων παύση της λειτουργίας τους. Ο βαθμός και η έκταση που η δικτύωση αυτή και η οργανωτική εμπειρία των μελών της Φιλικής Εταιρείας αξιοποιήθηκε στη στελέχωση της υπό διαμόρφωση διοίκησης του κράτους χρήζει περαιτέρω μελέτης, που υπερβαίνει την παρούσα έρευνα» σημειώνει ο ερευνητής (σελ.24).

Αν η ενασχόληση με ελάσσονες πρωταγωνιστές της Επανάστασης του ’21 συμπληρώνει ένα βιογραφικό λεξικό, η ανάδειξη ιστοριών από διαφορετικούς τόπους που εμπλέκονται στην Επανάσταση αποτελούν ένα σύνθετο γεωγραφικό και ιστορικό Ατλαντα, που δεν αφορά την τοπική ιστορία, αλλά κάτι ακόμα πιο συναρπαστικό και «μεγάλο»: τη μετάβαση σε ένα νέο πολιτικό υποκείμενο που οργανώνεται από τα κάτω – εν μέσω μάλιστα επαναστατικού αναβρασμού. Αφορά παράλληλα την ένταξη διαφορετικών περιοχών του Ελληνισμού, με ιδιάζοντα χαρακτηριστικά και τοπικές εξουσίες μέσα στη χαλαρή, αυθαίρετη και συχνά καταπιεστική και εξοντωτική οθωμανική κυριαρχία, στο πιο νεωτερικό πείραμα του 19ου αιώνα, το έθνος – κράτος.

Τοπικές ιστορίες

Το βιβλίο έρχεται να προστεθεί σε άλλες τοπικές ιστορίες που αναδεικνύουν γενικότερα ζητήματα, όπως η έκδοση του Σπυρίδωνα Πλουμίδη για τον Πόρο που παρουσιάσαμε επίσης στο «Βιβλιοδρόμιο» (5/12/2020). Προσδίδει έτσι μια νέα διάσταση στην Επανάσταση, η εξιστόρηση της οποίας συχνά περιοριζόταν στα ναυτικά νησιά (Υδρα, Σπέτσες, Ψαρά) παρά τον ηγετικό ρόλο άλλων, που μαρτυρούν τη μεγάλη χωρική και κοινωνική ανάπτυξη, αλλά και την πολυποικιλότητα του 1821.

Η περίπτωση της Ανδρου, όπως καταδεικνύει ο Δημητρόπουλος, εκτός από τη σημασία της στην καθαυτή διοικητική εξέλιξη της Επανάστασης, μας μυεί και στο νησιωτικό σύμπλεγμα των Κυκλάδων και τις ιδιαιτερότητες που συχνά λησμονούμε, παρότι αποτελεί μαζί με την Πελοπόννησο και τη Στερεά Ελλάδα τα τρία πρώτα συμπαγή κομμάτια συγκρότησης του ελληνικού κράτους. Αυτό που εντυπωσιάζει είναι η κοινοτική συγκρότηση του νησιού επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που θυμίζει αρκετά την αντίστοιχη της Πελοποννήσου και μαρτυρά την ισχυρή και αρκετά οργανωμένη κοινωνική διάρθρωση. Ενα αρκετά μεγάλο νησί με ισχυρές οικογένειες γαιοκτημόνων και με τη μεγάλη πλειονότητα του λαού να απασχολούνται ως αγρότες και κτηνοτρόφοι. Παράλληλα, υπήρχε και η διακριτή και οικονομικά ισχυρή τάξη των καραβοκύρηδων που έρχεται να προστεθεί στην ελληνική ναυτική παρουσία και κυριαρχία των προεπαναστατικών χρόνων. Η Ανδρος είναι μέρος ενός δικτύου στον νησιωτικό χώρο και αυτό αποτυπώνεται καθαρά μετά την καταστροφή των Ψαρών, τον Ιούνιο του 1824: «Η γεωγραφική θέση, η ναυτοσύνη των κατοίκων, η πολεμική τους εμπειρία και ο αξιόμαχος στόλος τους καθιστούσαν τα Ψαρά προκεχωρημένο φυλάκιο των ελληνικών δυνάμεων στο Αιγαίο, ασπίδα προστασίας απέναντι στις εξόδους του οθωμανικού στόλου από την Κωνσταντινούπολη. Ειδικά για την Ανδρο όμως που αποτελούσε το πρώτο Κυκλαδονήσι στη ρότα των Οθωμανών, η απώλεια των Ψαρών διέσπειρε τον πανικό…».

Αυτό που υπογραμμίζει ο Δημητρόπουλος στην καρδιά της έρευνας είναι η μετάβαση από την οθωμανική διοίκηση στη νέα κατάσταση. Η Ανδρος δεν διστάζει να ενταχθεί στην Επανάσταση με το που κηρύσσεται στην Πελοπόννησο με τη συμφωνία και των 4 « μερών» του νησιού (Κάτω Κάστρο [Χώρα], Επάνω Κάστρο [Κόρθι], Αμόλοχος και Αρνάς) και την άμεση παραίτηση του κοτζάμπαση του νησιού, ο οποίος συμβόλιζε τυπικά και ουσιαστικά το οθωμανικό μοντέλο διοίκησης. Και όλα αυτά παρά τις ιδιαιτερότητες της γεωγραφικής και κοινωνικής κυκλαδικής συγκρότησης τις οποίες ο συγγραφέας φροντίζει να συμπυκνώσει ουσιαστικά: απόσταση από την Πελοπόννησο, φόβος έλευσης οθωμανικού στόλου, ισχυρές τοπικές κοινότητες επί οθωμανικής διοίκησης που καλούνταν να αλλάξουν, παρουσία προνομίων από την οθωμανική πλευρά, φεουδαλικά κατάλοιπα, απροθυμία της καθολικής κοινότητας να εμπλακεί στην Επανάσταση. Αιτίες που από μόνες τους θα μπορούσαν να αποτελούν ξεχωριστά κεφάλαια μελέτης και έρευνας.

Κατόπιν της πολύ αποτελεσματικής επόπτευσης του πεδίου και του πλαισίου, ο συγγραφέας περνάει στον πυρήνα, που αφορά ακριβώς τη μετάβαση στη νέα απολιτική κατάσταση. Με τον νόμο της 13/20 Απριλίου 1822 περί του «Οργανισμού των Ελληνικών Επαρχιών», και ενώ η Επανάσταση βρισκόταν σε εξέλιξη, η ελληνική επικράτεια χωριζόταν σε επαρχίες, αντεπαρχίες και κοινότητες διατηρώντας ένα κομμάτι οργάνωσης της οθωμανικής διοίκησης, αλλά προσπαθώντας να εισαγάγει ένα νέο στοιχείο και να προσδώσει πιο σύγχρονες διοικητικές λειτουργίες. Επίσης σύμφωνα με τον συγγραφέα καταδείκνυε από πολύ νωρίς τη διάθεση εδραίωσης της κεντρικής εξουσίας. Η τοποθέτηση επάρχων παρ’ όλες τις αντιδράσεις που προκάλεσε καταδεικνύει την ετοιμότητα, αλλά και τη διάθεση των επαναστατημένων Ελλήνων να μεταβούν γρήγορα σε ένα νέο πολιτικό υποκείμενο.

Η εξέταση της θητείας των Γεωργίου Κλήρη, Κωνσταντίνου Ράδου και Ηβου Ρήγα, οι οποίοι διετέλεσαν έπαρχοι Ανδρου τα χρόνια 1822-25, είναι άλλο ένα ενδιαφέρον επεισόδιο της έρευνας. Οπως χαρακτηριστικά επισημαίνει ο Δημητρόπουλος, η στελέχωση της νέας Διοίκησης από μέλη της Φιλικής Εταιρείας παρουσιάζει από μόνη της ένα ενδιαφέρον. Θα προσέθετα και κάτι ακόμα: την ένταξη των στελεχών της Φιλικής Εταιρείας στον νέο μηχανισμό εγκαταλείποντας την παλιά τους ιδιότητα και συνειδητοποιώντας ότι είχε εκπληρώσει τον ρόλο της, για να προσαρμοστούν σ’ έναν νέο ρόλο.

Το βιβλίο του Δημητρόπουλου, προερχόμενο από μια μεγάλη Σχολή ιστορίας που γαλούχησε γενιές, τηρεί όλους εκείνους τους κανόνες της ψύχραιμης και μεθοδικής καταγραφής, μέσα από την οποία ο αναγνώστης κατανοεί τη σημασία του μερικού για το όλον χωρίς να καταλήγει σε αυθαίρετα συμπεράσματα. Τη σημασία να αναζητα κανείς τη σύνθεση γεωγραφίας, κοινωνικής ιστορίας, βιογραφικής εξιστόρησης και να προσθέτει άλλη μια πολύτιμη ψηφίδα στο συνεχώς εμπλουτιζόμενο μωσαϊκό του 1821.

Δημήτρης Δημητρόπουλος
Τρεις Φιλικοί, έπαρχοι στην Ανδρο
Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, 2020,
σελ. 265
Τιμή 16 ευρώ