Εμβόλιο: υποχρέωση συμπεριφοράς

Είναι γνωστό ότι την περίοδο της πανδημίας οι θεσμοί στην Ελλάδα – αρχίζοντας από τη Βουλή και το δικαιοπαραγωγικό της έργο – κατάφεραν να αντέξουν. Μπορούμε να είμαστε περήφανοι ως χώρα για τον τρόπο με τον οποίο χειριστήκαμε την υγειονομική κρίση υπό αυτό το πρίσμα. Δυστυχώς το ίδιο δεν ισχύει παντού. Είναι γεγονός ότι ορισμένα καθεστώτα εντός και εκτός Ευρώπης επιχειρούν να εκμεταλλευθούν τους αναγκαίους περιορισμούς που επιβλήθηκαν λόγω της πανδημίας με στόχο να πλήξουν θεμελιώδεις ελευθερίες, άρρηκτα συνυφασμένες με το δημοκρατικό πολίτευμα. Στην παρούσα φάση της πανδημίας, στην οποία ο εμβολιασμός αποτελεί την ελπίδα και την αγωνία όλων μας, αναφύονται καινούργια ζητήματα σχετικά με τις υποχρεώσεις της πολιτείας και τα δικαιώματα των πολιτών στο πεδίο αυτό.

Δεν υπάρχει αμφιβολία πως η διασφάλιση επαρκούς αριθμού εμβολίων για την καταπολέμηση της πανδημίας δεν είναι μόνο ένα μέτρο χρηστής διοίκησης, αλλά συνιστά συγχρόνως μια υποχρέωση της χώρας που απορρέει από το δικαίωμα στην υγεία, καθώς και από το δικαίωμα στη ζωή. Ομως, η υποχρέωση των κρατών δεν είναι υποχρέωση αποτελέσματος. Το κράτος δεν καλείται να διασφαλίσει οπωσδήποτε την επίτευξη συγκεκριμένου αποτελέσματος. Πρόκειται για υποχρέωση συμπεριφοράς, δηλαδή το κράτος οφείλει να προσπαθήσει, στο μέτρο του δυνατού, να επιτύχει την ανάσχεση της πανδημίας μέσω του μαζικού εμβολιασμού. Η ένταση της υποχρέωσης εξαρτάται από σειρά παραγόντων, συμπεριλαμβανομένης τόσο της έκτασης όσο και της ενδεχόμενης έξαρσης της πανδημίας. Μόλις την περασμένη εβδομάδα, στις 22 Ιανουαρίου, η Επιτροπή Βιοηθικής του Συμβουλίου της Ευρώπης υιοθέτησε σημαντική δήλωση προς τα 47 κράτη – μέλη του οργανισμού για τη δίκαιη πρόσβαση στον εμβολιασμό. Λίγες μέρες αργότερα ακολούθησε αντίστοιχο ψήφισμα της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης, με πλούσια σειρά συστάσεων προς τα κράτη – μέλη και προς την Ευρωπαϊκή Ενωση για τις ηθικές, νομικές και πρακτικές όψεις του εμβολιασμού.

Αυτό που αναδεικνύεται ως βασική αρχή από αυτά τα κείμενα είναι η ανάγκη πρόσβασης στο εμβόλιο χωρίς διακρίσεις λόγω φύλου, χρώματος, θρησκείας ή οικονομικής κατάστασης. Η προτεραιοποίηση οφείλει να γίνεται με αντικειμενικά κριτήρια, λαμβάνοντας υπόψη την ευαλωτότητα συγκεκριμένων ομάδων. Επίσης, δεν θα πρέπει να γίνονται διακρίσεις στο πλαίσιο της ίδιας ομάδας. «Οι σχετικές στρατηγικές», λέει η Επιτροπή Βιοηθικής, «θα πρέπει να προσαρμόζονται στις ανάγκες των ατόμων που συναντούν συστημικές δυσκολίες ως προς την πρόσβαση στις υπηρεσίες υγειονομικής περίθαλψης, τα οποία στη συγκεκριμένη συγκυρία έχουν υποστεί τις πιο σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις». Παράλληλα, η πρόσβαση θα πρέπει να είναι δίκαιη στις σχέσεις μεταξύ κρατών. Επομένως δεν μιλάμε μόνο για μια προτεραιοποίηση στο πλαίσιο συγκεκριμένου κράτους ή συγκεκριμένων ομάδων, όπως είναι οι υπερήλικες και το υγειονομικό προσωπικό. Η διάθεση του εμβολίου δεν θα πρέπει να περιοριστεί μόνο στις πλούσιες χώρες, αλλά να λαμβάνονται υπόψη οι διεθνείς ανάγκες. Η λογική του «πρώτος εγώ», λέει η Κοινοβουλευτική Συνέλευση, δεν εξυπηρετεί τον σκοπό για τον οποίο γίνεται ο εμβολιασμός, δηλαδή την ανάσχεση της νόσου, είναι αυτοκαταστροφική.

Για το θέμα της υποχρεωτικότητας του εμβολιασμού, η Κοινοβουλευτική Συνέλευση τοποθετείται μάλλον επιφυλακτικά. Το ερώτημα δεν είναι εάν ο εμβολιασμός μπορεί να επιβληθεί διά της βίας, καθώς το ζήτημα δεν τίθεται σε καμία περίπτωση υπό αυτή την οπτική γωνία. Τίθεται, ωστόσο, υπό το πρίσμα της ενδεχόμενης επιβολής κυρώσεων ή ύπαρξης άλλων επιπτώσεων σε περίπτωση άρνησης (ή και αμέλειας). Παρόμοιο ζήτημα εκκρεμεί ενώπιον του Τμήματος Ευρείας Σύνθεσης του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, με αφορμή μια ομάδα έξι υποθέσεων κατά της Τσεχίας. Αυτές ωστόσο δεν αφορούν τον κορωνοϊό ειδικά, αλλά το γενικότερο ζήτημα της άρνησης των γονέων να επιτρέψουν τον προληπτικό εμβολιασμό των παιδιών τους για νοσήματα όπως η πολιομυελίτιδα, η ηπατίτιδα Β κ.λπ. και την επιβολή προστίμου στους γονείς ή την άρνηση των Αρχών να δεχθούν τα παιδιά αυτά στο σχολείο.

Κάθε υπόθεση έχει τις ιδιαιτερότητές της, το δε Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης δεν δεσμεύεται οπωσδήποτε από τις αποφάσεις των τμημάτων. Εχει ενδιαφέρον, ωστόσο, να αναφέρει κανείς δύο παλαιότερες σχετικές αποφάσεις κατά του Αγίου Μαρίνου, το 1998, και κατά της Ουκρανίας, το 2012. Από αυτές συνάγεται καταρχήν το συμπέρασμα ότι ο υποχρεωτικός εμβολιασμός συνιστά παρέμβαση στο δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής ζωής, ενδεχομένως και σε άλλα δικαιώματα, όπως σε αυτό της θρησκευτικής ελευθερίας. Προσοχή, όμως! Παρέμβαση δεν σημαίνει παραβίαση του δικαιώματος, οι δύο έννοιες είναι σαφώς ξεχωριστές. Η παρέμβαση μπορεί κάλλιστα να είναι δικαιολογημένη, αλλά γι’ αυτό απαιτούνται οι εξής προϋποθέσεις: η παρέμβαση να προβλέπεται με νόμο, εύκολα προσβάσιμο και προβλέψιμο, να εξυπηρετεί νόμιμο σκοπό (όπως η δημόσια υγεία) και να τελεί σε σχέση αναλογίας προς τον επιδιωκόμενο σκοπό – πρόκειται για την περίφημη αρχή της αναλογικότητας. Αυτό συμβαίνει στο μέτρο που λαμβάνεται υπόψη η κατάσταση του ατόμου, δηλαδή δεν αγνοούνται τυχόν σοβαρές αντενδείξεις ως προς τον εμβολιασμό συγκεκριμένου προσώπου.

Υπό αυτές τις προϋποθέσεις μια καμπάνια εμβολιασμού που να υποχρεώνει το άτομο να υποχωρήσει μπροστά στο γενικό συμφέρον και να μη θέσει σε κίνδυνο την υγεία των συνανθρώπων του, εφόσον η ζωή του δεν κινδυνεύει, δεν ξεπερνάει το περιθώριο εκτίμησης του κράτους. Επομένως, εύλογες κυρώσεις ή αρνητικές επιπτώσεις σε περίπτωση άρνησης εμβολιασμού, όπως ο περιορισμός στην κίνηση, δεν φαίνεται να είναι ασυμβίβαστες με την έως σήμερα νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Ο Λίνος – Αλέξανδρος Σισιλιάνος είναι καθηγητής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και πρώην πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ). Το κείμενο αποτελεί απόσπασμα της παρέμβασής του στη διαδικτυακή συζήτηση του Κύκλου Ιδεών με θέμα «Πανδημία, θεμελιώδη δικαιώματα και δημοκρατία»