Καμία αιτιολογία για τον περιορισμό του λόγου

Ως μέσον η ελευθερία του λόγου είναι απαραίτητη για τη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος. Οι αποφάσεις στη δημοκρατία στηρίζονται στις επιλογές των πολιτών. Η ελευθερία του λόγου είναι απαραίτητη για την πληροφόρηση, τη διαμόρφωση επιλογών, για τη συμμετοχή του πολίτη. Είναι απαραίτητη για τον έλεγχο της εξουσίας και όσων την ασκούν. Η φίμωση της διαφωνίας κάθε πολιτικής ιδέας πλήττει την ίδια την ουσία του δημοκρατικού πολιτεύματος. Η συμμετοχή δεν περιορίζεται στην πολιτική, με τη στενή έννοια, αλλά περιλαμβάνει τον πολιτισμό, τη θρησκεία, την τέχνη, τις επιστήμες, τον έρωτα, οτιδήποτε σχετίζεται με τη ζωή και την ευτυχία των ανθρώπων.

Η ελεύθερη διακίνηση ιδεών και απόψεων, τουλάχιστον μακροπρόθεσμα, είναι απαραίτητη για την ανεύρεση της αλήθειας και την προαγωγή της γνώσης. Η ιστορία μάς διδάσκει να μην εφησυχάζουμε με βεβαιότητες και ατράνταχτες αλήθειες. Μια λαθεμένη άποψη μπορεί να περιέχει επιμέρους αλήθειες και έτσι να προωθεί συνολικά τη γνώση. Αλλά και μια τελείως λαθεμένη ιδέα, στον βαθμό που προκαλεί επανεξέταση και επαλήθευση, αναζωογονεί και ενισχύει την υπόθεση της αλήθειας. Η ελεύθερη διακίνηση των ιδεών συμβάλλει στη διαμόρφωση συνειδητών απόψεων, εξορκίζει προκαταλήψεις, απελευθερώνει από φοβίες.

Η ελευθερία της έκφρασης αρμόζει σε μία φιλοσοφία κοινωνικής οργάνωσης που επιδιώκει τη συναίνεση, σέβεται τη διαφορετικότητα και προωθεί την ανοχή. Η καταπίεση του λόγου σκεπάζει, δεν λύνει προβλήματα, δημιουργεί πικρίες, μίση και απειλεί την κοινωνική συνοχή. Ο λόγος δρα εκτονωτικά, μετριάζει την αίσθηση αποκλεισμού κάποιων ομάδων, είναι βασικός μηχανισμός για τη διατήρηση μιας ισορροπίας μεταξύ σταθερότητας και αλλαγής. Η ελευθερία του λόγου είναι σύμβολο της ανοχής της διαφορετικότητας, που είναι απαραίτητη στις σύγχρονες πλουραλιστικές κοινωνίες και εθίζει σε αυτήν. […]

Αλλά και ορισμένα «δεινά» που ενδεχομένως προκαλεί ο λόγος φαίνεται ορθό να μη συμπεριλαμβάνονται διόλου μεταξύ εκείνων τα οποία επιτρέπεται να αποτρέπει η εξουσία. Δεινά, όπως η ενόχληση, η οργή, η προσβολή ή ακόμη και η ψυχική οδύνη του αποδέκτη ενός μηνύματος είναι αδύνατο να αποτραπούν χωρίς να ακυρώνεται η ελευθερία του λόγου. Η επικοινωνία εξ ορισμού έχει επιπτώσεις στους άλλους και κάθε μήνυμα έχει τη δυναμική να προσβάλει ή να πληγώσει κάποιον άνθρωπο. Ακόμη και ένα μήνυμα αγάπης, όπως π.χ. η ερωτική εξομολόγηση προς ένα πρόσωπο, μπορεί να προκαλέσει πόνο και δυστυχία σε κάποιον τρίτο. Η προστασία από κάθε μήνυμα που μπορεί να πληγώσει είναι ασυμβίβαστη με τη λειτουργία του λόγου και της επικοινωνίας. Ακόμη και βλάβες περισσότερο απτές από την ψυχική οδύνη δεν μπορεί, άνευ ετέρου, να αποτελέσουν αιτιολογία για τον περιορισμό του λόγου.

* Απόσπασμα από το εξαντλημένο βιβλίο του Σταύρου Τσακυράκη «Η ελευθερία του λόγου στις ΗΠΑ», Π.Ν. Σάκκουλας, Αθήνα 1997, σελ. 282-5. Το βιβλίο θα επανακυκλοφορήσει προσεχώς από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης