Τα 5+1 στάδια από το ξέσπασμα της υγειονομικής κρίσης

Ελεγα πάντα στους φοιτητές μου ότι η αρρώστια δείχνει ποιος πραγματικά είσαι.

Ο προστατευτικός άνθρωπος γίνεται ακόμα πιο προσεκτικός με τους οικείους του, ο θυμωμένος ακόμα πιο επιθετικός, ο καταθλιπτικός χειρότερα, ο ελεγκτικός θέλει να έχει πλήρη έλεγχο της αγωγής του. Η υγειονομική κρίση του νέου κορωνοϊού έδειξε ποιοι πραγματικά είμαστε. Σαν ένας οργανισμός που προσβλήθηκε από μια ασθένεια.

Αρνηση, αιφνιδιασμός και αποδοχή. Η αρχική απόπειρα συγκάλυψης της κρίσης έδωσε τη θέση της σε πανικό. Η κινεζική ηγεσία άργησε να ομολογήσει την επιδημική εξάπλωση. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) λανθασμένα υπήρξε αρχικά καθησυχαστικός. Αιφνιδιασμός και άρνηση μεγάλωσαν μαζί. Το έργο το είχαμε δει στις ταινίες του κινηματογράφου αλλά ήταν αδύνατον να το αναγνωρίσουμε στην πραγματικότητα.

Υπερβολή και ιδεολογία. Η αποδοχή της πραγματικότητας οδήγησε στην (αρχικά ενδεχομένως δικαιολογημένη) υπερβολή. Οριζόντια και παντελή περιοριστικά μέτρα στην πλειονότητα των περιπτώσεων. Μόνο που τα έργα δεν δείχνουν πως καταστρέφεται η οικονομία και εξακοντίζονται τα ψυχικά και άλλα νοσήματα. Κάθε άλλη επιδημιολογική στρατηγική καταγγέλθηκε ως εγκληματική. Η Σιγκαπούρη, η Ταϊβάν και η Νότια Κορέα απέφυγαν τον ολικό αποκλεισμό, σίγουρα γιατί αντιμετώπισαν παρόμοια επιδημία στον παρελθόν. Η Ευρώπη αρνήθηκε να αξιοποιήσει αυτή την εμπειρία. Τις οικονομικές συνέπειες τις ξέρουμε. Τις κοινωνικές συνέπειες θα τις διαπιστώσουμε σε μελλοντικές μελέτες. Η επιτελική προσέγγιση αντικαταστάθηκε από την παράνοια. Ακούσαμε για εσκεμμένη μόλυνση του πλανήτη (ακόμα περιμένουμε να μάθουμε ποιος κέρδισε από αυτήν), για έλεγχο μέσω εμβολίων και τσιπ (το καλύτερο τσιπ είναι το κινητό τηλέφωνο βέβαια), για καταστολή της ανεξάρτητης σκέψης.

Μεταφορά ευθύνης. Την απουσία επιτελικών σχεδίων για την αντιμετώπιση μιας πανδημίας αντικατέστησε η μεταφορά ευθύνης στην ατομική συμπεριφορά. Η συμπεριφορά έχει εύρος απόκλισης που συνυπολογίζεται σε κάθε σχεδιασμό. Σχέδιο δεν είδαμε όμως. Η καταστροφή της Βόρειας Ιταλίας δεν οφείλονταν στην ανυπακοή των νοτίων Ευρωπαίων αλλά σε ένα διαλυμένο, συστηματικά υποβαθμισμένο σύστημα υγείας με ελάχιστους γιατρούς και ανεπαρκείς δομές που πλημμύρισε από μαζική διάδοση του ιού την κοινωνική ζωή του ιταλικού Βορρά.

Δεν υπήρξε πουθενά στην Ευρώπη (με εξαίρεση τη Γερμανία) καθολική καταγραφή και ιχνηλάτηση περιστατικών που να δείξει τις κομβικές εστίες διάδοσης και να ενεργοποιήσει ένα σύστημα πρόληψης. Δοκιμασίες αντοχής για το σύστημα υγείας τελικά δεν είχαμε.

Βιασμός της επιστήμης. Οσο η επαφή με τις πραγματικές λύσεις έφθινε τόσο διαστελλόταν η επαφή με τη φαντασίωση. Ο κορωνοϊός μας κόστισε (και) την αξιοπιστία πολλών θεσμών. Δυστυχώς έβλαψε (και) την επιστήμη. Μια απαράδεκτη μελέτη εκ Παρισίων που θα άφηνε μετεξεταστέο όποιον φοιτητή την υπέβαλε, έστειλε την Ευρώπη και την Αμερική να υιοθετήσουν ένα μη αντιιικό φάρμακο (χλωρίνη) στην κλινική πράξη. Το FDA το ενέκρινε (!!!) βασισμένο σε ανύπαρκτα δεδομένα. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ αποφάσισε ότι είναι αποτελεσματικό. Οσοι από τους κλινικούς γιατρούς το χορηγήσαμε (ευτυχώς περιορισμένα) υποψιαστήκαμε ότι… σκοτώνει. Μήνες μετά την ευρεία χορήγηση δημοσιεύτηκε η τυχαιοποιημένη μελέτη που έδειξε ότι οι άρρωστοι που το έλαβαν είχαν χειρότερη κλινική έκβαση.

Το FDA στη συνέχεια αναγνώρισε το Remdisivire που έχει ελάχιστη (ή ενδεχομένως καμία) αποτελεσματικότητα, βασισμένο σε μια μη τυχαιοποιημένη μελέτη φάσης 2. Εδωσε άδεια χρήσης σε αντισώματα που ακόμα δεν έχουμε διαβάσει τις κλινικές δοκιμές και φαίνεται ότι η ενδονοσοκομειακή τους χρήση οδηγεί σε αυξημένους θανάτους. Οι πιέσεις να ανασύρουμε κάποιο φάρμακο καταστρατήγησαν κάθε εκδοχή συντεταγμένης αναζήτησης.

Παράλληλα, ακούγαμε για μήνες τους «ειδικούς» να αγνοούν αν ο ιός δημιουργεί ανοσία, παραβλέποντας το γεγονός ότι δεν υπήρχε ούτε ένα κρούσμα επαναλοίμωξης σε εκατομμύρια αρρώστων μετά την ανάρρωση (και ξεχνώντας ότι οι προηγούμενοι κορωνοϊοί οδηγούσαν σε αντισώματα). Απλές κλινικές παρατηρήσεις που τους διέφυγαν. Εμπειρισμός στην αναγνώριση φαρμάκων, αγνωστικισμός στην επιδημιολογική πολιτική.

Οι επιστήμονες και οι γιατροί. Τελικά χειροκροτήσαμε τους γιατρούς στα μπαλκόνια. Εκτιμήσαμε τις επιστημονικές ομάδες που συμβούλευαν ακόμα (και μάλλον ευτυχώς) που είχαν εσωτερικές διαφωνίες. Αλλά περιμένοντας το δεύτερο κύμα σε πολλές χώρες ξεχάσαμε να πολλαπλασιάσουμε το ανθρώπινο και υλικοτεχνικό δυναμικό του συστήματος υγείας. Οι γιατροί και επιστήμονες που ζήτησαν καθολική ιχνηλάτηση και επέκταση του συστήματος (αποδείχτηκε τελευταία) δεν ήταν λίγοι. Οι άνθρωποι της πρώτης γραμμής που φροντίζουν ασθενείς με τον ιό δεν είναι (είμαστε) ήρωες. Είναι επαγγελματίες που θέλουν να γυρίζουν με ασφάλεια στα σπίτια τους (ίσως και με επίδομα επικίνδυνης εργασίας;) Για άλλη μια φορά η πραγματικότητα είναι μπροστά μας και εμείς μυθοπλαθούμε.

Το εμβόλιο. Η επιτυχία του εμβολίου είναι εδώ. Είναι ασφαλές, εντυπωσιακά αποτελεσματικό και απαραίτητο. Τώρα θα ξαναρχίσουμε τη μάχη με την παράνοια, τροφοδοτούμενη από θεωρίες συνωμοσίας και ανέκδοτες εντυπώσεις.

Η πανδημία θα περάσει μέσα στο 2021, μάλλον μέχρι τον Ιούνιο (ναι διακινδυνεύω προβλέψεις από την αρχή της επιδημίας). Χρόνια αργότερα θα αναγνωρίσουμε στα αμφιθέατρα κάποιας Σχολής Υγείας πώς δεν πρέπει να διαχειριζόμαστε μια πανδημία.

Ο Οθων Ηλιόπουλος είναι αναπληρωτής καθηγητής Ιατρικής του Harvard Medical School, ΗΠΑ