Βιτόριο Σερένι εις διπλούν

«Τώρα η μέρα είναι ένας στεναγμός

κι όλη η Αττική ένας ίσκιος.

Και καθώς μια λάμψη φωτίζει τα θαμπά

τα τζάμια που τρέπονται σε φυγή

το πρόσωπό σου είναι που φεγγοβολά εκεί κάτω

απ’ τη στεφάνη του καντηλιού που ανάβεις

στη βραδινή εικόνα […]

Ετσι απόμακροι συναντιόμαστε.

Και μερικές φορές μοιάζει

να περπατάμε, δεσποινίς, στον ήλιο

που είναι ευχάριστος και στους ηττημένους

μες της Αττικής τους ζωηρούς κήπους.

Και πρασινίζει ακόμα η θύμησή σου»

Μεταγωγικό τρένο Αθήνα – Μέστρε, φθινόπωρο 1942

Βόρειος Αφρική, φθινόπωρο 1944

To 1939 o ποιητής Βιτόριο Σερένι εργαζόταν ως καθηγητής φιλόλογος στη Μόντενα. Δεν άργησε να επιστρατευτεί ως αξιωματικός του Πεζικού και να μεταβεί με τη μεραρχία του στη Βόρεια Αφρική. Η αποστολή δεν έφτασε ποτέ εκεί: οι ενδιάμεσοι σταθμοί, ωστόσο, τον οδήγησαν στη Λιουμπλιάνα, στο Βελιγράδι, στην Αθήνα και στον Πειραιά, με κατάληξη τη Σικελία. Τον Ιούλιο του 1943 αιχμαλωτίστηκε από τις συμμαχικές δυνάμεις και έζησε για δύο χρόνια στα στρατόπεδα συγκέντρωσης της Αλγερίας και του Μαρόκου. Η εμπειρία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου αποτυπώνεται στη δεύτερη συλλογή του «Ημερολόγιο της Αλγερίας» (1947), όπου εντάσσεται η ενότητα με τον τίτλο «Η κόρη των Αθηνών», απ’ όπου και το απόσπασμα της αρχής. Η καίρια μετάφραση είναι της Ευαγγελίας Πολύμου, η οποία έχει παραδώσει μια πλήρη μελέτη για τη ζωή και το έργο του ιταλού ποιητή στη δίγλωσση έκδοση «Η κόρη των Αθηνών», που κυκλοφορεί από το Κουκούτσι (ekdoseiskoukoutsi@gmail.com). Πριν από αυτό το ποίημα ο αναγνώστης ανακαλύπτει τον «Δημήτριο» («πλευρίζει στο αντίσκηνο / ο μικρός εχθρός / Δημήτριος και με ξαφνιάζει…») για ένα Ελληνόπουλο της Κατοχής που ζητάει ψωμί από τον ποιητή κατά τη στρατοπέδευσή του στον Πειραιά.

O Σερένι γεννήθηκε το 1913 στην κωμόπολη Λουίνο, κοντά στη λίμνη Ματζόρε της Βόρειας Ιταλίας, και εμφανίστηκε στο προσκήνιο με το ποίημα «Κόκκινα χώματα» το 1936. Πληροφορίες για τη ζωή και το αποτύπωμά του στην ιταλική ποίηση υπάρχουν πολλές στην κατατοπιστική Εισαγωγή της Πολύμου: ανάμεσά τους, η ανάληψη των καθηκόντων του ως συμβούλου και στη συνέχεια ως διευθυντή των εκδόσεων Mondadori, η αγάπη του για τον Καβάφη (έγραψε ένα κριτικό σημείωμα στα «Ερωτικά» του, μετάφρασης Nicola Crocetti) και τον Σεφέρη (έγραψε τον πρόλογο στην ιταλική μετάφραση των «Εργων» του από τον Φιλίπο Μαρία Ποντάνι). Στο κεφάλαιο ΙΙ της Εισαγωγής, η Πολύμου εισάγει στα ιδιαίτερα γνωρίσματα της ποίησής του, που είναι επηρεασμένη από τον ερμητισμό και ερμηνεύεται ως «βιωμένη ιστορική εμπειρία».

Σήμερα ο Σερένι θεωρείται «ο αρχηγέτης της νέας γενιάς ερμητικών μετά τον Μοντάλε»: ο ίδιος με την ομάδα του Μιλάνου και ο Μάριο Λούτσι με την ομάδα της Φλωρεντίας. Στα χαρακτηριστικά αυτού του ρεύματος, σημειώνει η επιμελήτρια της έκδοσης στο Επίμετρο, εντοπίζουμε «βραχείς στίχους που η ροή τους διακόπτεται από διασκελισμούς ή από εσωτερικές, συντακτικές παύσεις· συχνή αναδρομή σε έναν επιγραμματικό τόνο· σπαράγματα και έναν φαινομενικά αποσπασματικό χαρακτήρα· συχνή παράλειψη του άρθρου και των δευτερευουσών προτάσεων ώστε να δημιουργείται η εντύπωση της σημείωσης ή της βιαστικής, τηλεγραφικής συντομογραφίας· εμμονή σε λίγες λέξεις που επαναλαμβάνονται επιτυγχάνοντας έτσι επίταση ήχου και ρυθμική ένταση· υποτονισμένη παρουσία της στίξης και της ρίμας· χρήση – συχνά κατάχρηση, όπως παραδέχεται ο Ουνγκαρέττι – ελλειπτικών, συντακτικών δομών· προτίμηση στη συναισθησία, του ζευγαρώματος δηλαδή ενός ουσιαστικού και ενός επιθέτου που ανήκουν σε δύο διαφορετικές ομάδες αίσθησης… αμφισημία λέξεων που ίσως οφείλεται στο γεγονός ότι το ποίημα σημαίνει περισσότερα απ’ ό,τι μπορεί να μεταδώσει ο καθημερινός λόγος».

«Βακχικόν»

Παράλληλα κυκλοφορεί και η ανθολογία ποιημάτων του από τις εκδόσεις Βακχικόν, σε μετάφραση Θεοδόση Κοντάκη. Περιλαμβάνει μια επιλογή από συνθέσεις της ώριμης – «υπαρξιστικής» – περιόδου του Βιτόριο Σερένι, επικεντρωμένη στις δύο μεγάλες συλλογές «Τ’ ανθρώπινα εργαλεία» (1965) και «Μεταβλητός αστέρας» (1979). Η πρώτη, ειδικά, λειτουργεί σαν αναδρομή για την εικοσαετία μετά τον Πόλεμο, στη διάρκεια της οποίας ο ποιητής θα αναλάβει τη διεύθυνση του σημαντικού εκδοτικού οίκου Mondadori. Με τις συλλογές αυτές, όπως επισημαίνεται, ουσιαστικά ολοκληρώνεται η ποιητική προσφορά του Σερένι, ο οποίος πεθαίνει στις 10 Φεβρουαρίου 1983. Ακολουθεί το ποίημα «Διακοπή επικοινωνίας» από «Τ’ ανθρώπινα εργαλεία»:

«Το τηλέφωνο

βουβό για μέρες πολλές

Μα ο άλλος, στο πέρα τετράγωνο

ξελαρυγγιάζεται επί ματαίω

για ολόκληρες βδομάδες.

Ασ’ το λοιπόν για πάντα να σιωπά,

κέλυφος γελοίο στον τοίχο κρεμασμένο

κι αλλού βάρκες ν’ αναπηδούνε φευγάτες,

βασίλισσες εξόριστες που σπάνε το πικρό το κύμα:

τουλάχιστον αυτές να φεύγουν απ’ τη μέση».

ΥΓ: Πέρυσι κυκλοφόρησαν αρκετά ποιήματα του Βιτόριο Σερένι στην ανθολογία «Πρωτοπόροι ιταλοί ποιητές», επίσης σε μετάφραση Ευαγγελίας Πολύμου, από τις εκδόσεις 24 Γράμματα.