Τα δέντρα, «μάρτυρες» της Ιστορίας

Στο «Φωτάκι», με το οποίο πρωτογνωρίσαμε πέρυσι τον 73χρονο ιταλό συγγραφέα (επίσης Καστανιώτης), ο κεντρικός ήρωας είχε εγκαταλείψει τον αστικό βίο για να εγκατασταθεί σε έναν μισοεγκαταλειμμένο ορεινό οικισμό. Πέραν αυτού δεν γνωρίζαμε τίποτα για το παρελθόν του, ούτε άλλωστε για τον ακριβή τόπο της εξιστόρησης. Ωστόσο, όλα έμοιαζαν συγκεκριμένα και γνώριμα, σαν κληροδοτημένη ανάμνηση: ο κύκλος των εποχών, φαράγγια και βουνοκορφές, σκόρπια εγκαταλελειμμένα χωριά, πέτρινα σπίτια που κατέρρεαν, μια ορεινή δασική ζώνη. Το φυτικό στοιχείο κυριαρχούσε παντού. Ο αφηγητής έχτιζε ξανά εξ αρχής την μάλλον κατεστραμμένη ζωή του. Ξαναανακάλυπτε το εναλλασσόμενο φως, τη φυσική αναγέννηση, τις υποχθόνιες διεργασίες αναπαραγωγής της ζωής, το πέταγμα των χελιδονιών, το τρίξιμο των νεκρών φύλλων, την ηθολογία των φιδιών ή των αγριόχοιρων. Διαλεγόταν με τον φυσικό κόσμο καθώς του απηύθυνε ερωτήματα για το νόημα της πάλης για την επιβίωση.

Αυτό ακριβώς κάνει και σε αυτό το πλέον πρόσφατο βιβλίο του, γραμμένο εν μέσω κορωνοϊού, σε μια καθημαγμένη από την επιδημία Βόρεια Ιταλία. Η βασική διαφορά είναι ότι ο συγγραφέας επιστρέφει εδώ στη γενέτειρά του, την ερημωμένη και καθημαγμένη Μάντοβα, όπου είχε περάσει την παιδική και εφηβική του ηλικία. Είναι εγκλωβισμένος και ολομόναχος, αν και διαβιοί στο κέντρο της ιστορικής αυτής πόλης. Οι μοναδικές έξοδοι που κάπως κρυφά, εν μέσω καραντίνας, επιτρέπει στον εαυτό του, είναι μεγάλοι νυχτερινοί περίπατοι. Τυλιγμένος στη βαθιά σιωπή μιας πόλης μεταμορφωμένης, σχεδόν μεταφυσικής, εντυπωσιάζεται από την εκρηκτική δύναμη ορισμένων φυτών και δέντρων τα οποία μεγαλώνουν σε εχθρικά γι’ αυτά μέρη: στα διάκενα του τσιμέντου, ανάμεσα στους τοίχους ή στις πέτρες ενός σπιτιού, μέσα σε μια δεξαμενή καυσίμων, στις ρωγμές της στέγης, ακόμη και σε ένα ανήλιαγο γκαράζ. Αρχίζει να ανακαλεί τη σχέση του με δέντρα που σημάδεψαν τη ζωή του – μια συκιά, μια βαλανιδιά, μια ελιά, ένα σφενδάμι, μια φτελιά, στην αυλή του πατρικού του, σε κάποιο δρόμο της πόλης, σε έναν γειτονικό κήπο. Ετσι προκύπτει σταδιακά ένα πυκνό υβριδικό κείμενο που απελευθερώνει, σε ενιαία αφηγηματική ροή, τη βιωμένη μαρτυρία, την υπερβατική αυτοβιογραφία, τη λυρική εγκατάλειψη, την αλληγορία, το τραγούδι, εντέλει τη φαντασία.

Ο συγγραφέας επιλέγει να μη συνομιλήσει με την εν γένει φύση, αλλά ειδικά με τον φυτικό κόσμο και ακόμη ειδικότερα με τα δέντρα. Λογικό, μιας και τα δέντρα είναι μια παγιωμένη μορφή, μεγάλη σε μέγεθος, ορατή, εύκολα διακριτή και πλήρως ταξινομημένη από την επιστήμη. Τον εντυπωσιάζει, πέραν της αισθητικής τους – για την οποία μας δίνει γλαφυρές περιγραφές  -, η ικανότητά τους να αναγεννούνται ακόμη και μέσα σε έναν αστικό ιστό που μετρά αιώνες συσσώρευσης πολιτισμού, όπως άλλωστε οι περισσότερες ιταλικές πόλεις. Σε διαρκείς μονολόγους ή διαλόγους δίνει φωνή στα δέντρα, που περιγράφουν εν είδει αρχαιοελληνικού χορού τη σχέση τους με τον άνθρωπο. Αλλά τους προσδίδει και μια μορφή συνείδησης εντελώς αποκλίνουσας από αυτήν του ανθρωπίνου είδους. Στόχος τους είναι η αναπαραγωγή, η επιβίωση του είδους, η ισορροπία. Δεν κατανοούν τα ερωτήματα που τους απευθύνει εκείνος, προεξάρχοντος του «γιατί». Η φυσική εξέλιξη έχει αποφασίσει για την τύχη τους. Η συνείδησή τους είναι συλλογική, όχι ατομική όπως στους ανθρώπους. Το ίδιο και η ευφυΐα τους.

Η αφήγηση των δέντρων

Αργότερα τα δέντρα θα αποκτήσουν περισσότερο αρθρωμένο, αφηγηματικό λόγο, περιγράφοντας τις εμπειρίες τους από τις φυσικές καταστροφές, κυρίως όμως από την ανθρώπινη ιστορία, τη σπαρμένη με πολέμους, φωτιές, κατακτήσεις, επεκτάσεις και αιματοχυσίες. Κι ακόμη από αυτοκρατορίες που ήλθαν και παρήλθαν, από όνειρα και μίση, ιδεολογίες και θρησκοληψίες που έσπειραν τον όλεθρο. Ο ίδιος ο συγγραφέας – αφηγητής θα συμπληρώσει τον κατάλογο του τι πήγε λάθος στον ανθρώπινο πολιτισμό, μνημονεύοντας κακά όπως ο καταναλωτισμός, η αναπτυξιακή βουλιμία, ο οικονομικός ανταγωνισμός κ.ο.κ. Θα καταγγείλει πολιτικούς και θρησκευτικούς ηγέτες, όλους συλλήβδην, κι εδώ θα μας τα χαλάσει λίγο, καθώς ο επιμερισμός της ευθύνης αποκτά διαστάσεις συνωμοσιολογίας: κάποιοι, κάπου, κάποτε συναποφάσισαν τούτο ή εκείνο και τα αποτελέσματα είναι τα τάδε ή τα δείνα. Σε αυτή την αόριστη καταγγελιολογία εμπλέκεται φυσικά ο κορωνοϊός που με κάπως μυστικιστικό τρόπο συνδέεται υποδορίως με τα ζητήματα της οικολογίας.

Ωστόσο άλλα είναι τα δυνατά σημεία του βιβλίου. Κατ’ αρχάς η επαρκέστατη γνώση της ζωής του φυτικού κόσμου που αναπτύσσεται αφηγηματικά με καλά αφομοιωμένους επιστημονικούς όρους. Επειτα, η περιγραφή της φυτικής αναγέννησης μέσα στον αστικό ιστό, κάτι που αποδεικνύει πολύ ορθά ότι η φύση θα επιβιώσει έτσι κι αλλιώς, ό,τι κι αν συμβεί στο ανθρώπινο είδος. Μόνο βέβαια (κι αυτό δεν το αναπτύσσει ο Μορέσκο) που θα πρόκειται για μια φύση με μειωμένη ποικιλότητα, με πολλά είδη εξαφανισμένα και άλλα ευνοημένα. Πρόκειται για τα λεγόμενα οπορτουνιστικά είδη που δεν τα αγγίζει η ρύπανση και τρέφονται ακόμη και με ανθρώπινα απόβλητα – ποντίκια, κατσαρίδες, αλεπούδες, περιστέρια, ο κατάλογος είναι μακρύς και μάλλον γνωστός. Τέλος, στα δυνατά σημεία του βιβλίου θα πρέπει να αναφερθεί η εισβολή του φανταστικού στοιχείου όταν επινοούνται άλλες μορφές ζωής, προς δέντρα αντεστραμμένα και δάση φανταστικά, οπότε η αφήγηση απογειώνεται προς μια αφηρημένη διάσταση (όπως άλλωστε και στο «Φωτάκι»).

Αναμφίβολα πρόκειται για μια τολμηρή, μετωπική επίθεση στο θέμα της πανδημίας ενόσω το καζάνι κοχλάζει. Οπως μου έχει δηλώσει ο συγγραφέας σε διαδικτυακή συζήτησή μας στη φετινή Διεθνή Εκθεση Βιβλίου, είναι υπέρ μιας μαχητικής, στρατευμένης λογοτεχνίας που δείχνει προς ένα άλλο ήθος και ίσως μια μετεξέλιξη του είδους μας – ό,τι κι αν σημαίνει ο όρος. Αυτό το στοιχείο τον κάνει ιδιαίτερα δημοφιλή στη χώρα του. Συν βέβαια το ότι παράγει ζωηρές φυσικές περιγραφές, εμπλουτισμένες με παρατηρήσεις τέτοιες που ένας φρέσκος διάλογος φύσης – πολιτισμού μοιάζει εφικτός. Συν ασφαλώς το ότι εξιδανικεύει το εν γένει οικοσύστημα με λυρικό τρόπο, αγνοώντας τον ανταγωνισμό μεταξύ ειδών και τη μεταξύ τους μάχη για την επιβίωση. Για μια ακόμη φορά γλαφυρή και ακριβής η μετάφραση της Μαρίας Φραγκούλη.

Αντόνιο Μορέσκο
Το τραγούδι των δέντρων
Μτφ. Μαρία Φραγκούλη
Εκδ. Καστανιώτης, σελ. 175
Τιμή: 14 ευρώ