Η πρόκληση του νέου{CR} αντισυστημισμού

Τα επεισόδια στην αμερικανική πρωτεύουσα στις 6 Ιανουαρίου αναδεικνύουν έναν νέο αντισυστημισμό, που: (α) διαχέεται σε όλα τα κοινωνικά/μορφωτικά στρώματα, (β) διατρέχει οριζόντια και κάθετα ολόκληρο το πολιτικό σύστημα, (γ) διαθέτει λόγο διαιρετικό και επενδύει στο επιχείρημα ότι θα προστατέψει και θα επαναφέρει την απειλούμενη ταυτότητα (φυλής, εθνότητας ή θρησκείας), και (δ) έχει πρόσβαση όχι μόνο στα «επίσημα» κανάλια επικοινωνίας, αλλά είναι και δικτυωμένος σε εφαρμογές/δίκτυα που ενισχύουν περαιτέρω τις ιδέες τους, την αίσθηση της κοινότητας και της «απειλής» από κάποιες ελίτ που συνωμοτούν.

Εχουμε να κάνουμε με μια «παράλληλη κοινωνία» που δεν απορρίπτει απλά την παγκοσμιοποίηση, αλλά γενικότερα τον φιλελευθερισμό που επικράτησε στις δυτικές κοινωνίες. Κατά συνέπεια, στις δημοκρατίες του σήμερα, όπου η πόλωση δεν είναι επιφανειακή, το ζητούμενο είναι πώς μπορεί να διαμορφωθεί μια ταυτότητα πάνω σε έναν ιστό γύρω από τον οποίο διαφορετικές ομάδες μπορούν να συνυπάρξουν και να αναπτυχθούν στο πλαίσιο της δημοκρατίας. Για να γίνει αυτό θα πρέπει να μην αγνοούμε ή να παίζουμε με το τέρας.

Οφείλουμε, δηλαδή, πρώτον, αναγνωρίσουμε ότι οι σημερινές δημοκρατίες πολλές φορές καλλιεργούν την εντύπωση ότι είναι «βαρετές», «απόμακρες». Η πλειοψηφία των πολιτών επιθυμεί και συμμερίζεται την ανάγκη υπερεθνικής συνεργασίας για την αντιμετώπιση των σημερινών προβλημάτων. Πολλές φορές, όμως, καλλιεργεί την εντύπωση ότι είναι «βαρετή», «απόμακρη» και «εκτός πραγματικότητας». Που σημαίνει ότι υπάρχει πρόβλημα στον τρόπο που επικοινωνούν και συζητούν οι θεσμοί με τους πολίτες. Επικοινωνούν με «ξύλινο» λόγο, με έμφαση στη λογική, τα σκληρά γεγονότα/στοιχεία και την «υπόσχεση» για ένα καλύτερο αύριο. Απουσιάζει η ουσιαστική επικοινωνία και συζήτηση με τους πολίτες και ειδικότερα υπό συνθήκες ραγδαίων οικονομικών και κοινωνικών αλλαγών σε έναν ταραχώδη κόσμο. Οι λαϊκιστικές εκμεταλλεύονται την πραγματικότητα αυτή προς όφελός τους, μετατρέποντας την αγωνία για τις πολιτικές και κοινωνικές αλλαγές σε φοβία, μίσος και αποκλεισμό και ειδικότερα στη σημερινή εποχή όπου τόσο η πολιτική των ταυτοτήτων και το Διαδίκτυο διευκολύνουν τον συναισθηματισμό στην πολιτική επικοινωνία. Οι άνθρωποι, όμως, δεν χαρακτηρίζονται μόνο από φόβο και μίσος. Επιζητούν τη δικαιοσύνη, την αμεροληψία, την αλληλεγγύη και την εμπιστοσύνη. Κατά συνέπεια, η επικοινωνία και συζήτηση με τους πολίτες αποτελεί μονόδρομο, και οφείλει να λάβει κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση μιας συζήτησης για το μέλλον και την αντιμετώπιση/διαχείριση των προβλημάτων.

Ταυτόχρονα, είναι πολύ σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε σε όλους τους τόνους ότι δεν θα παραιτηθούμε από θεμελιώδεις αξίες της δημοκρατίας. Κράτη – μέλη, της Ευρωπαϊκής Ενωσης για παράδειγμα, όπως η Ουγγαρία και η Πολωνία, όχι μόνο αφαιρούν από τους πολίτες τους θεμελιώδη πολιτικά και ατομικά δικαιώματα, αλλά υποσκάπτουν και τη λειτουργία και το μέλλον της ΕΕ. Η στάση αυτή των δύο χωρών συνδέεται με πολιτικές και μηχανισμούς της ΕΕ που επιβάλλουν κυρώσεις/περικοπές χρηματοδοτήσεων, σε περίπτωση παραβίασης των αρχών του κράτους δικαίου. Εάν η ΕΕ συνεχίσει με «συμβιβαστικές λύσεις» τι είδους μήνυμα δίνει αυτό για την όποια αξιοπιστία μπορεί να έχει ως θεματοφύλακας της φιλελεύθερης δημοκρατίας; Ο σεβασμός στη δημοκρατία δεν είναι διαπραγματεύσιμος. Δεν υπάρχουν «ανελεύθερες» δημοκρατίες. Υπάρχουν μόνο οι ελεύθερες και φιλελεύθερες δημοκρατίες, με ανεξάρτητα συστήματα δικαιοσύνης, ανεξάρτητα ΜΜΕ, και με ισχυρές και ποικιλόμορφες κοινωνίες πολιτών. Το τέλος της φιλελεύθερης δημοκρατίας δεν θα έρθει, επειδή οι κυβερνήσεις διαφωνούν σε κοινωνικές/οικονομικές πολιτικές. Ο συμβιβασμός είναι δύσκολος, επιτυγχάνεται όμως. Το τέλος της δημοκρατίας θα έρθει, όταν οι θεμελιώδεις αξίες της δεν θα γίνονται σεβαστές.

Ο Χρήστος Φραγκονικολόπουλος και ο Νίκος Παναγιώτου είναι καθηγητές του Τμήματος Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης