Ο Κάλβος, δάσκαλος και μεταφραστής

Τον Οκτώβριο της χρονιάς που έφυγε κυκλοφόρησε από το Μουσείο Μπενάκη ο γ’ τόμος  των Eργων του Ανδρέα Κάλβου, πάντα με την εξαιρετική γενική επιμέλεια και την επιστημονική συνεργασία του Δημήτρη Αρβανιτάκη. Τιτλοφορείται Ποικίλα και περιλαμβάνει επανεκδόσεις έργων του Κάλβου που προορίζονταν για τη διδασκαλία της ιταλικής και της ελληνικής γλώσσας, των ελληνικών μεταφράσεων αγγλικανικών εκκλησιαστικών κειμένων και της γαλλικής μετάφρασης ενός έργου του Ιωάννη Καραντινού. Τα παραθέτω, δίνοντας σε παρένθεση το όνομα του επιμελητή / εκδότη / μεταφραστή:

1. Italian Lessons in four parts, 1818/1820, από τα οποία εκδίδεται, μαζί με μετάφραση, ο «Πρόλογος» (Αρβανιτάκης), και η «Σύνοψη της ιταλικής γραμματικής» (Γιαννούλα Γιαννουλοπούλου) 2. «Grammar of Modern Greek Language» και «Greek Vocabulary», 1822 (Γιαννουλοπούλου) 3. Βιβλίον των δημοσίων προσευχών, 1820 (Γιάννης Ξούριας)  4. Recherches sur la nature du calcul différentiel, 1827: γαλλική μετάφραση, διά χειρός του Ανδρέα Κάλβου, του έργου του Ιωάννη Καραντινού Έρευνα περί της φύσεως του διαφορικού (υπο)λογισμού (Νίκος Κουρκουμέλης) 5. Περί δογμάτων, διοικήσεως και ιερουργιών της Αγγλικής εκκλησίας, 1856: ελληνική μετάφραση, διά χειρός του Α. Κάλβου, του έργου του John Cosin, Ecclesiae Anglicanae religio, disciplina, ritusque sacri, από την επικαιροποιημένη επανέκδοση του 1853 (Ξούριας) 6. Ποία κατά τους αρχαίους η κυριαρχία του Πάπα, 1861: ελληνική μετάφραση της πραγματείας του James Meyrick, Papal Supremacy tested by Antiquity, 1855 (Ξούριας).

Παρά τη μικρή του έκταση, το magnum opus του Κάλβου σε ελληνική γλώσσα είναι και θα παραμείνουν οι Ωδές του (Ελπίς πατρίδος 1819· Ωδές 1824, 1826), ενώ πολύ σημαντικό από αισθητική άποψη είναι και το ιταλικό ποιητικό, κυρίως δραματουργικό, έργο του.  Oλα όσα έγραψε μέχρι και το 1826, αποτελούν τρόπον τινά προετοιμασία (γλωσσική, ποιητική, πολιτική) για τη συγγραφή των Ωδών.  Παρουσιάζοντας τα περιεχόμενα του παρόντος τόμου, θα σταθώ κυρίως σε ζητήματα, τα οποία φαντάζομαι ότι ενδιαφέρουν και ερεθίζουν τον ενημερωμένο αναγνώστη του Κάλβου και όχι μόνο τους ειδικούς μελετητές.

Το διδακτικό εγχειρίδιο Italian Lessons, που χρησιμοποιούσε ο Ανδρέας Κάλβος για τη διδασκαλία της ιταλικής γλώσσας στην Αγγλία, έχει τετραμερή διάρθρωση. Εκτός από τη «Σύνοψη της ιταλικής γραμματικής», περιλαμβάνει ιταλική μετάφραση του πρώτου βιβλίου της Ιστορίας του Καρόλου Ε’ του Γουίλιαμ Ρόμπερτσον, τις τραγωδίες Σαούλ του Αλφιέρι και Δαναΐδες (Le Danaidi) του Κάλβου, και απάνθισμα από τον Τορκουάτο Τάσσο, τον Αριόστο, τον Πετράρχη και τον Δάντη. Στον «Πρόλογο» του εγχειριδίου ο Κάλβος εξηγεί τους διδακτικούς λόγους, οι οποίοι υπαγόρευσαν την ανθολόγηση και την κλιμακωτή εισαγωγή των παραπάνω κειμένων.  Με πρώτο τον Μάριο Βίττι, αρκετοί μελετητές διέκριναν στην παρουσία των Δαναΐδων δίπλα στον Αλφιέρι τις φιλοδοξίες του Κάλβου ως ιταλού δραματουργού. Ο Αρβανιτάκης επιχειρεί —με πολλές επιφυλάξεις, είναι αλήθεια— να εντοπίσει τον συνεκτικό ιστό της ανθολογίας του Κάλβου, από την άποψη της επικαιρότητας και κυρίως από πολιτική και πατριωτική σκοπιά, όσον αφορά την ιταλική εθνική αφύπνιση. Εκεί που η ερμηνεία του με βρίσκει απολύτως σύμφωνο είναι η επιλογή από τον Κάλβο των τριών γνωστών «πολιτικών» ποιημάτων του Πετράρχη (Canzoniere 28, 53, 128). Σε επίρρωση της επισήμανσης του Αρβανιτάκη, θα προσέθετα την υπόδειξη που είχε κάνει ο Φώσκολος στον Κάλβο σε επιστολή του 1815, όπου διατύπωνε αρνητικά σχόλια για την «Ωδή εις Ιονίους» (Ode agli Ionii). Τον επέπληττε, εξηγώντας ότι  oι περιφρονητικοί και αγέρωχοι λόγοι δεν πείθουν αλλά ερεθίζουν· και τον παρότρυνε λέγοντας ότι, για να απευθύνει νουθεσίες στους συμπατριώτες του, έπρεπε να μιμηθεί την Ωδή του Πετράρχη προς του Ιταλούς ηγεμόνες «Italia mia, benché il parlar sia indarno» («Ιταλία μου, παρόλο που ο λόγος μου είναι μάταιος»), η οποία κατά τον Φώσκολο «δεν είναι μόνον υπόδειγμα ποιητικής τέχνης, ύφους, φιλοσοφικής εμβρίθειας και λυρικού οίστρου, αλλά είναι επιπλέον το κάτοπτρο για το πώς κανείς νουθετεί τους ισχυρούς χωρίς να τους ερεθίζει». Πρόκειται για το ποίημα 128 από τον Canzoniere, που ο Κάλβος περιέλαβε στην ανθολογία των Italian Lessons.

Η γλώσσα του Κάλβου

Η σύντομη νεοελληνική γραμματική του Κάλβου, που δημοσιεύτηκε, μαζί με το λεξιλόγιο που τη συνοδεύει, στον τόμο της πολύγλωσσης Εναρμονισμένης Γραμματικής του Frederick Nolan (1822), έχει προφανή σημασία για τη γλωσσική διαμόρφωση του ποιητή των Ωδών. Η Γιαννουλοπούλου κάνει ενδιαφέρουσες επισημάνσεις για τη συγκρότηση της γραμματικής και του λεξιλογίου και συγκρίσεις με προηγούμενες νεοελληνικές γραμματικές αλλά και με γραμματικές άλλων γλωσσών, π. χ. όσον αφορά την αντίληψη του Κάλβου για τη νεοελληνική γλώσσα ως «διάλεκτο» της αρχαίας ελληνικής. Δυστυχώς, όμως, δεν φαίνεται να γνωρίζει την πρόοδο των καλβικών ερευνών τα τελευταία χρόνια σχετικά με τη γλώσσα του Κάλβου και άλλα θέματα που πραγματεύεται, με αποτέλεσμα στη μελέτη της, και ειδικά στο «Συμπέρασμα», να υπάρχουν αστοχίες και ανακρίβειες.

Ο Ξούριας επανεκδίδει το πλήρες κείμενο της μετάφρασης του Βιβλίου των Δημοσίων Προσευχών (από την αυτοτελή έκδοση του 1820), που περιλαμβάνει και τους Ψαλμούς του Δαβίδ. Σε αντίθεση με την έκδοση του Γιάννη Δάλλα (1981, 2011), οι εκδοτικές παρεμβάσεις του Ξούρια στο αρχικό κείμενο είναι σχεδόν μηδενικές. Και αυτό διότι στη γλώσσα του Κάλβου, τουλάχιστον μέχρι την εποχή της συγγραφής των Ωδών, αφθονούν οι «παρεκκλίσεις» από την γλωσσική, ορθογραφική και γραμματικοσυντακτική ορθοδοξία, σε βαθμό που είναι πολύ δύσκολο και συχνά αδύνατο να διακρίνει κανείς το τυπογραφικό λάθος και την αβλεψία από την ανεπαρκή γλωσσική κατάρτιση. Στην περίπτωση του Κάλβου, προέχει η κατανόηση της γένεσης και της ερμηνείας των «λαθών» του και όχι οι «διορθώσεις». Επιμέρους διαφωνίες ασφαλώς υπάρχουν και θα υπάρξουν, αλλά η γενική αρχή δεν μπορεί παρά να είναι αυτή που υιοθετεί ο Ξούριας.  Μπορεί παλαιότερα ο Κ. Θ. Δημαράς  να έγραφε «από την μυρωδίαν / των χρυσών κίτρων», απορρίπτοντας έτσι τη γραφή «κήτρων», αλλά σήμερα γνωρίζουμε ότι η εν λόγω καλβική ανορθογραφία έχει πίσω της έναν πλούσιο διακειμενικό ορίζοντα. Ακόμη, στην εκτενέστατη εισαγωγή του ο Ξούριας διερευνά την εξάρτηση της καλβικής μετάφρασης από τις λοιπές μεταφράσεις της πολύγλωσσης έκδοσης του Samuel Bagster, ακολουθώντας τα πορίσματα της νεότερης έρευνας σε αντίθεση με την παλαιότερη άποψη του Γιάννη Δάλλα, ο οποίος παρέθετε μόνο τις αποκλίσεις από το κείμενο των Ο’.

Για να κρίνει κανείς συνολικά τις καλβικές μεταφράσεις, πρέπει να έχει υπ’ όψιν του τα πρωτότυπα κείμενα. Στην περίπτωση του Βιβλίου των δημοσίων προσευχών και ειδικότερα  των Ψαλμών θα ήταν πολύ δύσκολο να δοθούν όλα τα πιθανά κείμενα-πηγές ή έστω τα τρία σημαντικότερα (αγγλικό, ιταλικό, αρχαιοελληνικό), αλλά οι πληροφορίες που δίνει ο Ξούριας είναι αρκετές για να διαμορφώσει εικόνα ο αναγνώστης. Οσον αφορά τα πρωτότυπα των δύο άλλων θρησκευτικών μεταφράσεων (1856, 1861), ο ενδιαφερόμενος έχει την ευχέρεια να αναζητήσει τα πρωτότυπα είτε στο διαδίκτυο είτε στη φωτοαναστατική αναπαραγωγή τους από τον Γιώργο Ανδρειωμένο (Οι τελευταίες θρησκευτικές μεταφράσεις του Ανδρέα Κάλβου, Αθήνα 2008).

Δυστυχώς, ούτε ο Ξούριας  ούτε παλαιότερα ο Ανδρειωμένος έκαναν την επιβαλλόμενη αντιβολή των εν λόγω δύο καλβικών μεταφράσεων με τα πρωτότυπα κείμενα. Αυτές οι όψιμες μεταφράσεις δεν ενδιαφέρουν άμεσα τη μελέτη των Ωδών, παρά μόνον όσον αφορά την εξέλιξη της γλώσσας και τη γλωσσομάθεια (λατινομάθεια) του Κάλβου την εποχή που τις εκπονεί. Η σύγκριση αποδεικνύεται, όμως, άκρως ενδιαφέρουσα από άλλες απόψεις. Για παράδειγμα, το «Προοίμιον» του Κάλβου στο Περί δογμάτων, διοικήσεως και ιερουργιών της Αγγλικής Εκκλησίας απευθύνεται στους Ορθοδόξους της Ανατολικής Εκκλησίας και θέτει διαφορετικούς στόχους από την πρωτότυπη λατινική «Praefatio» (και την ιταλική της μετάφραση), η οποία απευθύνεται στους Καθολικούς της Δύσης. Οι αλλαγές έγιναν με πρωτοβουλία του Κάλβου ή ύστερα από υπόδειξη;  Πάντως. η επισημότατη κατακλείδα   «Είθε οι θρόνοι Κωνσταντινουπόλεως, Αλεξανδρείας, Αντιοχείας να συνεργασθώσι μετ’ εκείνου της Κανταουρίας [Canterbury], επί σκοπώ του να διατηρήσωσιν άσπιλον την ορθόδοξον εκείνην πίστην, ην ωμολόγουν οι Αθανάσιοι, οι Κύριλλοι, οι Χρυσόστομοι, οι Βασίλειοι»  εκπορεύεται από το Trinity College της Οξφόρδης και φέρει χρονολογία 1η Οκτωβρίου 1861, την ίδια που φέρει και η «Συστατική του Αγίου Οξονίας» που ακολουθεί αμέσως παρακάτω.

Προσαρμογή στην ενημέρωση του αναγνώστη της μετάφρασης αποκαλύπτει και  ο εκτενής βιογραφικός πρόλογος «Περί του συγγραφέως» [James Meyrick] στο «Ποία κατά τους αρχαίους η κυριαρχία του Πάπα», ο οποίος φέρει την υπογραφή του αδελφού του Frederick Meyrick. Αντίθετα, ο πρόλογος του αγγλικού κειμένου είναι συντομότερος και έχει ως στόχο να εισαγάγει τον αναγνώστη στην πραγματεία.

«Υπερβολικές κρίσεις»

Θα κλείσω σχολιάζοντας μια εκδήλωση της καθόλου ασυνήθιστης τάσης να αποδίδονται στον Κάλβο υπέρμετρες νοητικές δεξιότητες. Αληθεύει ότι «αν ο Κάλβος είχε ασχοληθεί συστηματικά με τα Μαθηματικά θα ήταν οπωσδήποτε πολύ καλύτερος από τον Καραντινό», όπως έγραφε το 2013 ο Δημήτριος Πατσόπουλος, βασιζόμενος στην αξιολόγηση της γαλλικής μετάφρασης, που εκπόνησε ο  πρώτος για τη μαθηματική πραγματεία του δεύτερου με θέμα Ερευνα περί της φύσεως του διαφορικού (υπο)λογισμού;  Μάλλον όχι. Πολύ σωστά ο Νίκος Κουρκουμέλης ζητά «να μετριαστούν οι υπερβολικές κρίσεις», εξηγώντας ότι υποβαθμίζουν την επιστημονική αξία του Καραντινού και ακόμη ότι δεν είναι δυνατό σε μια δίγλωσση έκδοση η μετάφραση του Κάλβου να υπονομεύει το πρωτότυπο, και μάλιστα με την ανοχή του Καραντινού, που γνώριζε γαλλικά. Οι ενδεχόμενες γλωσσικές και νοηματικές διαφορές ανάμεσα στα δύο κείμενα, επισημαίνει ο Κουρκουμέλης, είναι άλλης τάξεως ζήτημα.

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας

Ανδρέας Κάλβος
Έργα, τόμος γ’, Ποικίλα
Επιστημονική επιμέλεια Δημήτρης Αρβανιτάκης
Μουσείο Μπενάκη, 2020, σελ. 784
Τιμή 30 ευρώ