Εξοδοι κινδύνου

Η εφηβεία μου και οι φίλοι έφηβοι της γενιάς μου μεγαλώσαμε στην Κατοχή και στον Εμφύλιο σε μια ελληνική επαρχία που δεν είχε ωδείο, δεν είχε πινακοθήκη, δεν είχε ορχήστρα ούτε για τη δημόσια διασκέδαση. Στα πάρτι και τις γιορτάδες μέρες γλεντούσαμε με το γραμμόφωνο και σε λίγα χρόνια, κοντά στα 1950, με τα πρώτα τρανζίστορ.

Η πόλη μου δεν είχε ούτε δημόσια βιβλιοθήκη, παρόλο που ήταν μια πόλη μικρο-μεγαλοαστική, με κύρια επαγγέλματα τους δημόσιους και δημοτικούς υπαλλήλους, τους δασκάλους, τους καθηγητές, τους εφοριακούς, τους ταμειακούς υπαλλήλους, τους δικηγόρους και τους λίγους δικαστικούς (αφού διέθετε και Εφετείο), τους χωροφύλακες και τους στρατιωτικούς, αφού ήταν και έδρα μεραρχίας και στον Εμφύλιο και στρατηγείο. Από την πόλη μου, έπειτα από βασική εκπαίδευση, έφυγαν για την Κορέα χιλιάδες εθελοντές. Η μόνη λαϊκή διασκέδαση ήταν οι αγώνες ανάμεσα σε τρεις τοπικές ομάδες ποδοσφαίρου και στις εθνικές εορτές οι παρελάσεις, οι καταθέσεις στεφάνων στα ηρώα και οι δημοτικοί χοροί των μαθητών δημοτικού και γυμνασίου στην κεντρική πλατεία, με μουσική της μπάντας του Στρατού που ερχόταν από την πρωτεύουσα. Ενας νέος μαθητής, από τα 12 ως τα 18, στις ελεύθερες ώρες του έπαιζε κλωτσοσκούφι, συχνά στον δημόσιο δρόμο, τον μόνο ασφαλτοστρωμένο, αφού μόνο κάθε μια ώρα, παρότι κεντρικός, ήταν πέρασμα φορτηγού, του λεωφορείου της υπεραστικής συγκοινωνίας και του μοναδικού ταξί που περίμενε ώρες στην πιάτσα για πελάτη, κυρίως έμπορο ή αρρώστους που είχαν επισκεφθεί γιατρό, και πήγαιναν είτε σε πανηγύρια, είτε στο σπίτι τους σε κοντινές κωμοπόλεις ή στο λιμάνι, δέκα χιλιόμετρα απόσταση από την πόλη. Εκτός από το κλωτσοσκούφι, η άλλη διέξοδος ήταν η υποχρεωτική φοίτηση την Κυριακή, μετά τη λειτουργία, στο κατηχητικό σχολείο, με κατηχητές τους αρχιμανδρίτες της πόλης και από άμβωνος ρήτορες στη μέση της λειτουργίας, με θέματα επ’ ευκαιρία θρησκευτικής εορτής ή κοινωνικής ή ιστορικής συγκυρίας.

Υπήρχε, βέβαια, και το ραδιόφωνο. Την εποχή που μεγαλώναμε δυο ραδιοφωνικοί σταθμοί υπήρχαν, το Κρατικό Ραδιόφωνο και των Ενόπλων Δυνάμεων, το δεύτερο τέκνο του Εμφυλίου και το κατεξοχήν μέσο λαϊκής, εθνικής προπαγάνδας, χωρίς να λείπουν παιδικές εκπομπές, λογοτεχνικές σελίδες και θεατρικά έργα του παγκόσμιου δραματολογίου. Για παιδιά, πάντως, φανατικά για γράμματα (και ήταν πολλά, αφού δεν υπήρχε τότε άλλη διέξοδος από τη σπουδή μιας επιστήμης, αφού οι περισσότεροι μαθητές ήταν τέκνα δημοσίων υπαλλήλων και επιστημόνων ή εμπόρων, χωρίς περιουσία, πλην του πατρικού μισθού). Τρεις πηγές γνώσης είχαν, το σχολείο, τα βιβλία, λογοτεχνίας κυρίως, και το ραδιόφωνο.

Το ραδιόφωνο της εποχής ήταν ένα έξοχο λαϊκό πανεπιστήμιο. Τις μορφωτικές εκπομπές (θέατρο, λογοτεχνία, φιλοσοφία, επιστήμες) ως μόνιμοι υπάλληλοι της ραδιοφωνίας προγραμμάτιζαν και κατηύθυναν εξαίρετοι πνευματικοί άνθρωποι και καλλιτέχνες. Ο Αλέξης Σολομός στα θεατρικά, ο Βάσος Βαρίκας στη στοχαστική λογοτεχνία, ο Ανδρέας Καραντώνης στις νέες λογοτεχνικές εκδόσεις, ο Ντίμης Αποστολόπουλος στη φιλοσοφία, την ψυχολογία και την κοινωνιολογία, ο Αχιλλέας Μαμάκης παρακολουθούσε την τρέχουσα θεατρική δημιουργία. Ακόμα και σήμερα, το αρχείο της ΕΡΤ διαθέτει σε μαγνητοταινίες τις φωνές ελλήνων ηθοποιών, από την Κοτοπούλη, την Κυβέλη, τον Βεάκη, τον Αργυρόπουλο έως τις πρωτοεμφανιζόμενες τότε Καρέζη, Αλεξανδράκη, Λαμπέτη, Χατζηαργύρη, Αρώνη.

Προσωπικά, μαζί με πληθώρα συμμαθητών μου, είχαμε βάλει αδιάλειπτα στο εβδομαδιαίο μας πρόγραμμα την ακρόαση των θεατρικών έργων. Το ραδιόφωνο έχει τη δυνατότητα να δημιουργεί θιάσους με ηθοποιούς που σπάνια συνεργάστηκαν στη σκηνή. Την εποχή εκείνη οι δύο πρυτανεύουσες υποκριτικές σκηνές, του Εθνικού Θεάτρου (με δάσκαλο μέγα τον Ροντήρη) και του Θεάτρου Τέχνης (με σπουδαιότατο δάσκαλο τον Κουν) συχνά έδωσαν μεικτές διανομές στο ράδιο. Π.χ., στο «Ανθρωποι και ποντίκια» του Στάινμπεκ, με μετάφραση του Γκάτσου, συμπρωταγωνιστούσαν δυο κορυφαίοι εκπρόσωποι των δύο «σχολών» υποκριτικής: ο Θάνος Κωτσόπουλος και ο Βασίλης Διαμαντόπουλος. Από το ραδιόφωνο, μαθητές, ακούσαμε την Παξινού να διαβάζει τη «Φόνισσα» του Παπαδιαμάντη, τον Κωτσόπουλο την «Πριγκιπέσσα Ιζαμπώ» του Τερζάκη, τον Νίκο Παρασκευά στον «Ζητιάνο» του Καρκαβίτσα, την Αρώνη, την Κατσέλη, τον Κατράκη, τον Μυράτ, τη μεγάλη Κυβέλη να διαβάζει Ξενόπουλο!

Είχα στο σχολείο σπουδαίο δάσκαλο και σχεδόν κάθε εβδομάδα μας ζητούσε να σχολιάσουμε μια ραδιοφωνική θεατρική παράσταση ή ένα αριστούργημα της λογοτεχνίας μας, διαβασμένο, λ.χ., από τον Βόκοβιτς ή την Καλογερίκου. Οπως αντιλαμβάνεσθε, μια τέτοια συζήτηση στην τάξη απαιτεί τη συμμετοχή όλων των μαθητών. Ετσι κι αν όλοι στην αρχή δεν άκουγαν τέτοιες εκπομπές, σιγά – σιγά, για να μπουν στο παιχνίδι της γνώσης, διέθεταν τον χρόνο στην ακρόαση.

Στην επαρχιακή πρωτεύουσα του νομού που μεγάλωσα υπήρχε το 1950 ένα μόνο χαρτοβιβλιοπωλείο. Και μαζί με τις γόμες, τις πένες, τις ξύστρες, τις χαλκομανίες, τα μελανοδοχεία και, στην αρχή της χρονιάς, τις σχολικές τσάντες που διέθετε σε μια μικρή βιτρίνα, εξέθετε και κάποιες λογοτεχνικές εκδόσεις με μυθιστορήματα ελλήνων και ξένων λογοτεχνών. Το έχω και άλλοτε γράψει: είδαμε μια παρέα συμμαθητών, μανιακοί για γράμματα, στη βιτρίνα το «Εγκλημα και τιμωρία» του Ντοστογιέφσκι, στη μετάφραση του Αρη Αλεξάνδρου. Υπήρχε μόνο ένα αντίτυπο, αλλά το χαρτζιλίκι του καθενός δεν έφτανε να το αγοράσει. Με ρεφενέ το αγοράσαμε, από την πρεμούρα να το απολαύσουμε το διαλύσαμε σε δεκασέλιδα και το διαβάσαμε τμηματικά, άλλος το τέλος, άλλος τη μέση, άλλος την αρχή. Και αφού τελειώσαμε, ενώσαμε πάλι τα δεκασέλιδα και το διαβάσαμε ήρεμα και άνετα από την αρχή έως το τέλος. Με έχουν στοιχειώσει οι σελίδες με τον Μαρμελάντωφ.

Μου προξενεί μεγάλη απορία τώρα, με τις συνθήκες υποχρεωτικού εγκλεισμού, η κακία νέων ανθρώπων να παραβιάζουν με ελαφρά τη καρδία τους αυτονόητους κανόνες αποφυγής της πανδημίας. Η γενιά μου, όταν είχε την ευκαιρία, Κυριακές, γιορτές, διακοπές Χριστουγέννων, Πάσχα, κυρίως καλοκαιριού να καταφύγει στην απόλαυση ενός βιβλίου ή σε ένα περιοδικό, το αισθανόταν όχι μόνο ως καθήκον αυτομόρφωσης, αλλά και συμμετοχή σε μια αισθητική ηθική.

Μου έχει συμβεί να έχω σε κάποιες διαλέξεις μου ως αναγνώστες καλούς ηθοποιούς. Και βλέπω πως δυσκολεύονται, παρόλο το φιλότιμό τους, να διαβάσουν Παπαδιαμάντη, Ροΐδη, Βιζυηνό ή ποιήματα του Παράσχου, του Παπαρρηγόπουλου ή σκηνές από τη «Φαύστα» του Βερναρδάκη. Υπάρχουν δυστυχώς και τώρα δάσκαλοι που αποκλείουν από τη διδασκαλία τον μετρ της καθαρεύουσας, ίσως γιατί αδυνατούν κι αυτοί, λόγω ανάλογης παιδείας, να αξιολογήσουν και να διδάξουν και να πείσουν τους μαθητές τους πως μια σελίδα του Ροΐδη αξίζει εκατό μυθιστορήματα της σειράς. Με κοιτούν άναυδοι κάποιοι αριστεροί φίλοι, όταν τους διαβάζω έναν έξοχο ύμνο στον κομμουνισμό του Μαρξ από έλληνα ποιητή, επ’ ευκαιρία του θανάτου του Μαρξ, γραμμένο σε ακραία καθαρεύουσα.

Αν ήταν αλλιώς τα πράγματα κι άλλοι οι πάσης φύσεως ηγέτες, σε ένα ολοκληρωτικό καθεστώς της αγοράς, θα άφηνα ανοιχτά μόνο τα βιβλιοπωλεία και θα πριμοδοτούσα την κατ΄οίκον διανομή βιβλίων, αφού επέτρεπα τη δωρεάν καταχώρηση της διεύθυνσης των βιβλιοπωλείων στα μαζικά μέσα επικοινωνίας. Τι θα λέγατε να ξεκινούσαμε με το «Δεκαήμερο» του Βοκάκιου, την «Πανούκλα» του Καμύ, τις «Μέρες χολέρας» του Μάρκες και το «Γη και Νερό» του δικού μας Γ. Αμποτ;