Αξιοκρατία, αριστεία {LF}και αδικία

Στη δημόσια συζήτηση η έννοια της αξιοκρατίας επανέρχεται πολύ συχνά και τις περισσότερες φορές παρουσιάζεται ως συνώνυμη της προόδου, ιδίως σε μια χώρα που έχει μακρά παράδοση ευνοιοκρατίας και νεποτισμού. Μάλιστα, εμφανίζεται ως ένας μηχανισμός κοινωνικής δικαιοσύνης, εφόσον η βελτίωση της ζωής και της κοινωνικής θέσης στηρίζεται αποκλειστικά στην προσπάθεια και τις δεξιότητες. Ακόμη και οι πιο κριτικές προσεγγίσεις κυρίως προσεγγίζουν τα εμπόδια που δημιουργεί η άνιση αφετηρία των ανθρώπων που μεταφράζεται σε άνισες ευκαιρίες να «αποδείξουν την αξία τους».

Ωστόσο, υπάρχει και μια διαφορετική προσέγγιση, η οποία στέκεται στον ίδιο τρόπο που μια ορισμένη αντίληψη της αξίας και της αξιοκρατίας επιτείνει τις κοινωνικές ανισότητες και νομιμοποιεί μια συνθήκη όπου στην πραγματικότητα η απόσταση ανάμεσα στις κοινωνικές ελίτ και όσους βρίσκονται χαμηλά στην κοινωνική ιεραρχία μεγαλώνει. Αυτό τουλάχιστον δείχνουν να πιστεύουν τοποθετήσεις όπως αυτές του Μάικλ Σαντέλ στο πρόσφατο βιβλίο του «Η τυραννία της αξίας» (The Tyranny of Merit).

O Σαντέλ δεν ακολουθεί τον συνηθισμένο δρόμο που είναι η υπεράσπιση της αξιοκρατίας και η κριτική στις κοινωνικές συνθήκες που δεν προσφέρουν σε όλους τους ανθρώπους τις ίδιες ευκαιρίες, ούτε περιορίζεται στο να στηλιτεύσει τον τρόπο που οι ελίτ συχνά παρακάμπτουν αξιοκρατικούς μηχανισμούς π.χ. εξαγοράζοντας θέσεις σε ελίτ πανεπιστήμια. Ο Σαντέλ επιτίθεται στην ίδια την έννοια της αξίας ως αρχής κοινωνικής δικαιοσύνης, στον τρόπο που ανάγεται σε κεντρικό θέμα να παίρνει ο καθένας «αυτό που του αξίζει», στην κυριαρχία μιας αντίληψης που θέλει την «εξυπνάδα» να είναι η βασική αρετή.

ΒΑΣΙΚΟΣ ΣΤΟΧΟΣ Η ΕΠΙΤΥΧΙΑ. Ο Σαντέλ δεν αρνείται πως όταν κάποιος πρέπει να κάνει μια δουλειά ή να επιτελέσει ένα καθήκον πρέπει να είναι ικανός σε αυτό που κάνει. Ομως, αρνείται ότι αυτό αποτελεί το βασικό κριτήριο για μια ακριβοδίκαιη κοινωνική οργάνωση. Ταυτόχρονα, επιμένει ότι η σταδιακή κυριαρχία των νεοφιλελεύθερων πολιτικών συνδυάστηκε με μια αντίληψη της αξιοκρατίας που μετέτρεπε την επιτυχία σε βασικό στόχο και θεωρούσε ότι όποιος δεν μπορούσε να θεωρηθεί ότι «αξίζει» ή ότι «πέτυχε» ήταν «αποτυχημένος» και οδήγησε αρκετούς γονείς να κάνουν τα πάντα για να ελέγξουν τον χρόνο και τη ζωή των παιδιών τους ώστε να μπορέσουν να αποκτήσουν όσο το δυνατό προσόντα. Επιπλέον, συμβάδισε με την παράλληλη απαξίωση, μισθολογική αλλά και κοινωνική ή συμβολική των εργασιών που δεν προϋποθέτουν υψηλά τυπικά προσόντα. Χρειάστηκε η εμπειρία της πανδημίας για να συνειδητοποιήσουμε πόσο «ουσιώδεις» ήταν τελικά αυτές.

Γίνεται σαφές ότι όλα αυτά δεν έχουν στην πραγματικότητα καμιά σχέση με αυτό που θα περιγράφαμε ως δικαιοσύνη. Το ζήτημα δεν είναι εάν οι άνθρωποι έχουν διαφορές ως προς τις δεξιότητες ή με το εάν κάποιοι είναι πιο ικανοί από άλλους ως κάποια συγκεκριμένα καθήκοντα ή τομείς. Γιατί αυτό δεν μπορεί να αποτελέσει κριτήριο δικαιοσύνης, εάν θεωρήσουμε ότι στόχος πρέπει να είναι μια κοινωνία όχι μόνο με μικρότερες ανισότητες αλλά και με μια ορισμένη αντίληψη «κοινού καλού». Μάλιστα, εάν προσπαθήσουμε να σκεφτούμε αρχές που θα επέτρεπαν τη διόρθωση ή τον περιορισμό των ανισοτήτων, τότε θα βλέπαμε ότι θα έπρεπε να πάμε στην ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση: δηλαδή σε μέτρα που θα ευνοούν όσους δεν κρίθηκαν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο «άξιοι», αλλά παρ’ όλα αυτά έχουν εξίσου δικαίωμα σε μια αξιοβίωτη ζωή. Γιατί εάν επιμένουμε στον πυρήνα ενός αναπαλλοτρίωτου συλλογικού δικαιώματος σε ό,τι ορίζει αυτή την αξιοβίωτη ζωή, τότε δεν μπορούμε να το εξαρτήσουμε από την αξία, την ικανότητα, τις επιδόσεις, ή την κατοχή κάποιου τίτλου σπουδών.

Ο αντίλογος σε αυτή την επιχειρηματολογία είναι γνωστός και περιστρέφεται γύρω από την ανάγκη να δοθούν κίνητρα στους ανθρώπους να έχουν επιτεύγματα (ή πετύχουν την «αριστεία»), υπό την προϋπόθεση της ισότητας ευκαιριών. Γιατί όμως να μην υποθέσουμε ότι σε μια κοινωνία που επενδύει σε κάποια παραλλαγή «κοινού καλού», μπορούμε να έχουμε μια έννοια συλλογικής ευθύνης και καθήκοντος ως προς τη συνεισφορά στο κοινό καλό, με την αξία – που δεν μπορεί να περιορίζεται στις εκπαιδευτικές επιδόσεις – να μη συνιστά αυτόματα και κριτήριο κατάταξης σε μια κοινωνική ιεραρχία. Μια κοινωνία όπου ο καθένας και η καθεμιά θα έχουν επίγνωση ενός καθήκοντος προσφοράς και συνεισφοράς, με βάση την ικανότητα ή τις ιδιαίτερες δεξιότητες, χωρίς αυτές οι διαφορές να οδηγούν στη νομιμοποίηση κοινωνικών χασμάτων και μορφών κοινωνικής περιθωριοποίησης. Μια κοινωνία όντως αλληλεγγύης.

Ελλάδα: η ανισότητα γεννά ανισότητα

Σύμφωνα με τον καθηγητή Θωμά Μαλούτα (στο πλαίσιο της έρευνας για τον Κοινωνικό Ατλαντα της Αθήνας) οι υποψήφιοι με γονείς αποφοίτους τριτοβάθμιας εκπαίδευσης είχαν το 2014 2,3 φορές περισσότερες πιθανότητες να εισαχθούν στα ΑΕΙ σε σχέση με τον μέσο όσο και 3,6 φορές περισσότερες πιθανότητες να εισαχθούν σε «επίλεκτη» σχολή. Επίσης, είχαν 8,6 φορές περισσότερες πιθανότητες εισαγωγής σε ΑΕΙ σε σύγκριση με τους υποψήφιους με γονείς γυμνασιακής εκπαίδευσης το πολύ και 29,5 φορές περισσότερες πιθανότητες εισαγωγής σε «επίλεκτες» σχολές.