Το πνεύμα {LF}και το γράμμα

^«Εστιν πίστις ελπιζομένων υπόστασις, πραγμάτων έλεγχος ου βλεπομένων». Καλούμαστε, λοιπόν, να δείξουμε σιγουριά γι’ αυτό που ελπίζουμε: ότι η εφαρμογή της συμφωνίας κορυφής ανάμεσα στην Εκκλησία και την κυβέρνηση θα εφαρμοστεί σε ενοριακό επίπεδο. Και να δείξουμε βεβαιότητα γι’ αυτά που δεν βλέπουμε: ότι η εξατομικευμένη προσευχή θα ταυτιστεί με την εξατομικευμένη ευθύνη. Καλούμαστε να αμφισβητήσουμε το αίσθημα ότι η προσαρμογή στις πρωτόγνωρες συνθήκες του κορωνοϊού δεν είναι ζήτημα «κατανόησης» της πολιτικής ηγεσίας, όπως αυτή που επικαλέστηκε ο Αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος. Αλλά μια ανάγκη που σαρώνει τις παλιές βεβαιότητες.

Από την αρχή της πανδημικής κρίσης η στάση της Εκκλησίας λειτούργησε σαν μικρογραφία της κοινωνικής παθολογίας απέναντι στον αόρατο ιό. Σε ένα πεδίο ομολογουμένως προνομιακό για την προσφορά παρηγορητικού λόγου, αρκετοί από τους ιερείς επέμειναν στη δογματική οπτική ανοίγοντας ναούς σε έναν υπέρ πάντων αγώνα. Η σύναξη των πιστών έβρισκε την αναλογία της στην υπαίθρια συνάθροιση για κομματικούς, επετειακούς και «αγωνιστικούς» λόγους. Υπενθύμιζαν όλοι, σαν έτοιμοι από καιρό, την παραδοσιακή Ελλάδα που υπερασπίζονται ή την αγωνιστική που δεν πρέπει να χάσει την ψυχή της. Η δεύτερη συνέχιζε τον αγώνα της από τα στασίδια των social media με ατάκες σιροπιασμένου αλτρουισμού. Η ιεραρχία κήρυττε τη μάχη των άδειων ναών για να μην υποχωρήσει μπροστά στην – κατά την ερμηνεία της – «αντικληρική συμμαχία». Ως ένα σημείο επικράτησε ένα σχήμα συγκρουσιακό και εν πολλοίς κίβδηλο. Από τη μια, οι ιεράρχες που δεν διαπραγματεύονταν τη φύση της Θείας Ευχαριστίας – το DNA της χριστιανικής λατρείας – χωρίς να αντιπροτείνουν εναλλακτικούς τρόπους την εποχή του κατεπείγοντος. Από την άλλη, η πολιτεία που όφειλε να προσαρμόσει τα αυτοπεριοριστικά μέτρα χωρίς εξαιρέσεις ως έμπρακτη εφαρμογή της κατηγορικής προσταγής. Η δημόσια συζήτηση μονοπωλήθηκε από υπαναχωρήσεις, ευσεβισμούς και αλληλοκατηγορίες, όπου ο ένας έκρυβε την δοκόν υποδεικνύοντας το κάρφος στο μάτι του συνομιλητή του.

Μετά το πρώτο πανδημικό σοκ διαφάνηκε για πολλούς κληρικούς η ευκαιρία να δηλώσουν μέχρι τέλους το «λείμμα εν τω νυν καιρώ». Η απείθεια έφτασε να συγχωνευθεί με τις άλλες πιθανές αιτίες για τη διάχυση του ιού στην αγέλη και να συγχρωτισθεί με θεωρίες περί ανοσίας. Η μεταφυσική θα έπαιρνε την εκδίκησή της από τον ορθολογισμό και η πίστη θα έσωζε αντί του εμβολίου. Μέχρι και τις προηγούμενες ημέρες οι αντιδράσεις κατέληγαν σε ένα είδος λατρευτικής ανυπακοής, που θα διαχώριζε de facto όσα ανήκαν στον Θεό απ’ όσα επέβαλλε ο Καίσαρας. Με το γνωστό ιδίωμα, που περιλαμβάνει τις λέξεις «αμαρτωλοί», «φτωχοί» και «άπιστοι» μέσα στην ίδια πρόταση, η Ιερά Mητρόπολη Μεσογαίας ανακοίνωσε: «Δηλώνουμε ότι προς το παρόν οι ναοί μας θα εξακολουθούν να λειτουργούν σύμφωνα με τα μέτρα προστασίας της υγείας που ισχύουν παντού και με απόλυτο σεβασμό στη λογική και στην κοινωνία, τα δε τυχόν επιβαλλόμενα πρόστιμα εξαιτίας των αμαρτωλών νομοθετικών μέτρων θα επιβαρύνουν αποκλειστικά τα Φιλόπτωχα Ταμεία και το Ταμείο Στήριξης Πτωχών και Απόρων της Μητροπόλεώς μας. O,τι μαζέψαμε από τους εκκλησιαζόμενους πιστούς για τους φτωχούς τώρα πρέπει να το δώσουμε σε πρόστιμα». Το κλίμα για ένα μέρος του κλήρου προσομοίαζε σε συνθήκες ατιμωτικής υποχώρησης. «Σκύψαμε το κεφάλι καi με άλγος ψυχής υπακούσαμε την περασμένη Μεγάλη Εβδομάδα και το Πάσχα. Θα κάνουμε και τώρα τα Χριστούγεννα το ίδιο;» αναρωτήθηκε ο Νέας Σμύρνης Συμεών πριν από την ανακοίνωση της Ιεράς Συνόδου.

«ΔΙ’ ΕΥΛΟΓΟΥΣ ΑΙΤΙΑΣ». Στη διαδρομή από το Πάσχα ως τα φετινά Χριστούγεννα μοιάζει να ξεχάστηκε στα μισά του δρόμου η κοινή στόχευση. Το δίλημμα «Eκκλησία ή Kράτος», «ναός ή σπίτι» είναι ψευτοδίλημμα. Και η μόνη διαζευτική επιλογή είναι η αντιμετώπιση του κορωνοϊού – η επιδίωξη να μειωθούν τα κρούσματα. Το αμέσως επόμενο διάστημα παρέχεται στους ανθρώπους της Εκκλησίας η ευκαιρία να αποδείξουν ότι διαβάζουν όχι μια διαθήκη «γράμματος, αλλά πνεύματος». Ειδικά στον καιρό της πανδημίας, να διαδώσουν το κήρυγμα ότι «το γράμμα αποκτέννει, το δε πνεύμα ζωοποιεί» (και εδώ οι όποιες κυριολεκτικές συνδηλώσεις ας μην ακουστούν σαν σχήμα αστεϊσμού). Ο «νόμος» καταστρατηγείται και ακυρώνεται όταν οχυρώνεται κανείς πίσω από το γράμμα του. Στη γλώσσα των ιεραρχών, η ευλάβεια εντός του ναού περιλαμβάνει και τους «δι’ ευλόγους αιτίας απολειφθέντες». Η έκφραση πίστης δεν διακόπτεται επειδή προσαρμόζεται το εορτολογικό περιοεχόμενο του Δωδεκαημέρου. Υπάρχει αγαπητική οδός: αυτή που γνωρίζουν όλοι και προφανώς δεν έχουν ανάγκη να τους υποδείξει ένα δημοσιογραφικό σημείωμα. Αυτή τη φορά μάλιστα οι εύλογες αιτίες ξεπερνούν τα δογματικά σχήματα. Διυλίζοντας τις ερμηνείες των φαινομένων συνηθίζουμε τον αχό των πλησιαζόντων γεγονότων.