Ο Μαξ Βέμπερ στις ΗΠΑ

Δεν θα πιστέψετε ποτέ τις ερωτήσεις που μου έκαναν. Το «τι κάνετε με τους νέγρους στη Γερμανία;» δεν ήταν καν η πιο τρελή απ’ αυτές. Αλλά οι άνθρωποι επίσης λένε ιστορίες, και πιστεύω ότι από τα πρώτα μου εξάμηνα στο πανεπιστήμιο δεν έχω υπάρξει τόσο χαρούμενος, όσο είμαι εδώ, με αυτούς τους ανθρώπους, που είναι αφελείς σαν παιδιά και ωστόσο μπορούν να διαχειριστούν οποιαδήποτε κατάσταση.

Σημειώσεις του Max Weber από το ταξίδι του στις ΗΠΑ

Σε ένα πρόσφατο κείμενό του, ο Sven Eliaeson, σπουδαίος σουηδός μελετητής της βεμπεριανής μεθοδολογίας, έγραφε: «Οι περισσότερες δηλώσεις για τη μεθοδολογία του Max Weber είναι σαν τις τρέχουσες γενικευτικές κρίσεις που ακούγονται για την Αμερική – όποια “αλήθεια” κι αν ενέχεται σε αυτές, υπάρχει μια εξίσου αληθής αντίθετη άποψη». Πράγματι, για τις Ηνωμένες Πολιτείες ακούγονται διαρκώς πολλά και αντιφατικά. Τι ισχύει τελικά για την Αμερική; Είναι η χώρα των αποχαυνωμένων που τρώνε μπέργκερ μπροστά από την τηλεόραση ή εκείνη των ενεργών πολιτών και των ζωντανών κοινοτήτων που διοργάνωσαν τις μεγαλειώδεις πορείες διαμαρτυρίας για την αστυνομική δολοφονία του George Floyd; Το βασίλειο του ατομικισμού ή της ελευθερίας; Η γη της επαγγελίας όπου, αν δουλέψεις, θα πας μπροστά ή ένα από τα κράτη με τις μεγαλύτερες κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες στον κόσμο; Τα κοσμοπολιτικά αστικά κέντρα με τα πιο φημισμένα πανεπιστήμια ή οι «οπισθοδρομικές» αγροτικές πολιτείες του Νότου που ψηφίζουν Τραμπ; Ή μήπως είναι όλα αυτά μαζί; Κι αν ισχύει το τελευταίο, πώς σχετίζονται μεταξύ τους τα διάφορα συστατικά του ετερογενούς μείγματος;

Το 2014, ο Stephen Kalberg, ένας άλλος σημαντικός βεμπεριανός, Αμερικανός αυτή τη φορά, δημοσίευσε μια σύντομη μελέτη στην οποία προσπαθεί να θεματοποιήσει τις εντάσεις και τις αντιφάσεις που χαρακτηρίζουν την κοινωνία στην οποία ζει, χρησιμοποιώντας τη βοήθεια του Max Weber. Το βιβλίο κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις Προπομπός το 2018, υπό τον τίτλο «Αναζητώντας το πνεύμα της αμερικανικής δημοκρατίας». Η ανάλυση του Max Weber για μια μοναδική πολιτική κουλτούρα, σε μετάφραση της Β. Παπάλα και του Μ. Μαραγκουδάκη και επιστημονική επιμέλεια του τελευταίου. Εντούτοις, δεν έχει μέχρι στιγμής προσελκύσει την προσοχή που του αξίζει. Ως εκ τούτου, θα θέλαμε φέτος, που συμπληρώνεται ένας αιώνας από τον θάνατο του Weber (1864-1920), να επιστρέψουμε σε αυτό το βιβλίο και να τονίσουμε τη σημασία του, τιμώντας με αυτόν τον τρόπο τη μνήμη του μεγάλου στοχαστή.

Κατά τη γνώμη μας, η μεγάλη ιδιαιτερότητα και πρωτοτυπία του πονήματος του Kalberg έγκειται στην αξιοποίηση των παραγνωρισμένων γραπτών του Weber για την πολιτισμική σημασία των προτεσταντικών σεκτών στην αμερικανική κουλτούρα. Επιστρέφοντας από ένα ταξίδι έντεκα εβδομάδων στις ΗΠΑ το 1904, όπου είχε προσκληθεί για να παραχωρήσει μια διάλεξη στην Παγκόσμια Εκθεση του St. Louis, o Weber θα ολοκληρώσει τη συγγραφή της περίφημης μελέτης του για την Προτεσταντική ηθική και το πνεύμα του καπιταλισμού. Ταυτόχρονα, θα γράψει και ένα μικρότερο κείμενο για τις προτεσταντικές σέκτες, στο οποίο αποτυπώνονται και πολλές από τις εντυπώσεις που του προκάλεσε το μεγάλο ταξίδι του.

Ενώ όμως το βιβλίο για την Προτεσταντική ηθική είναι πασίγνωστο και αποτελεί το βασικότερο ίσως σημείο αναφοράς για την πρόσληψη του βεμπεριανού έργου ως τις μέρες μας, οι διάφορες εκδοχές του δοκιμίου «Οι προτεσταντικές σέκτες και το πνεύμα του καπιταλισμού» παραμένουν σχεδόν άγνωστες. Χαρακτηριστικό είναι ότι στη γλώσσα μας δεν έχουν μεταφραστεί ακόμη – ευελπιστούμε ότι αυτό θα αλλάξει σύντομα, χάρη σε μια νέα ανθολογία κειμένων σε επιμέλεια του Θ. Γκιούρα που αναμένεται να κυκλοφορήσει εντός του έτους από τις εκδόσεις ΚΨΜ.

Το θεμελιώδες και πολύ ενδιαφέρον επιχείρημα του Stephen Kalberg είναι ότι η Προτεσταντική ηθική και «Οι προτεσταντικές σέκτες» πρέπει να διαβαστούν παραπληρωματικά, καθώς η μονομερής έμφαση στην πρώτη μάς προσφέρει μια μερική – αν όχι και παραπλανητική – εικόνα για τη βεμπεριανή σύλληψη σχετικά με το πολιτισμικό αποτύπωμα του προτεσταντισμού. Με άλλα λόγια, το λίγο – πολύ γνωστό επιχείρημα του Weber, σύμφωνα με το οποίο η ιδιότυπη ερμηνεία ορισμένων επιγόνων του Καλβίνου για το δόγμα του προκαθορισμού ώθησε τους ευσεβείς προτεστάντες σε έναν εγκόσμιο ασκητισμό – μια δραστήρια, ενεργητική, συστηματική και πειθαρχημένη παρέμβαση εντός του κόσμου που κατέτεινε στην επαγγελματική επιτυχία ως σημάδι της θείας χάριτος – είναι μόνο η μία όψη του νομίσματος.

Κι αυτό γιατί η μελέτη των προτεσταντικών σεκτών είχε οδηγήσει τον στοχαστή σε ορισμένες παρατηρήσεις που πλαισιώνουν την ατομική δράση των πιστών πουριτανών. Εντυπωσιασμένος από την ποικιλία και τη ζωντάνια των ομάδων, των «Gentlemen’s clubs», των συλλόγων, των κολεγίων και των λεσχών που συνάντησε στην Αμερική της εποχής του, ο Weber τις ερμηνεύει ως εκκοσμικευμένες ή ημιεκκοσμικευμένες μορφές του πνεύματος των προτεσταντικών κοινοτήτων του 17ου και του 18ου αιώνα. Οι τελευταίες χαρακτηρίζονταν από ένα έντονο αίσθημα ανήκειν και ένα πνεύμα δυσπιστίας προς τους επίσημους κεντρικούς θεσμούς εξουσίας, πράγμα που ενέτεινε τον εσωτερικό, «κοινοτικό» έλεγχο της συμπεριφοράς των μελών τους και ενίσχυε τις πρακτικές της αυτοκυβέρνησης.

ΑΤΟΜΟ ΚΑΙ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ. Η εικόνα που σκιαγραφεί λοιπόν ο Weber για την πολιτισμική επίδραση του Προτεσταντισμού είναι διπλή: από τη μία, έχουμε το αυτόβουλο και δραστήριο άτομο, που παρεμβαίνει ενεργητικά στα εγκόσμια και καταξιώνεται μέσα από τα διάφορα οικονομικά εγχειρήματα. Από την άλλη, τη ζωντανή κοινότητα, η οποία αγκαλιάζει και ελέγχει το άτομο, αξιώνοντας την τήρηση ορισμένων ηθικών κανόνων, τη συμμετοχή του στη διαχείριση των κοινών υποθέσεων και τη συνεισφορά του στην κάλυψη των αναγκών της. Οι δύο φαινομενικά αντίθετες αυτές τάσεις συναρθρώνονται αν σκεφτούμε ότι η κοινότητα γινόταν ο τόπος στον οποίο μπορούσε κανείς να αναδειχθεί μέσω της αξιοσύνης και της προσφοράς του. Οπως γράφει ο ίδιος ο στοχαστής, «δεν υπάρχει ισχυρότερος τρόπος για την καλλιέργεια αυτών των χαρακτηριστικών από την αναγκαιότητα να στηρίζεται κάποιος στον εαυτό του, εν μέσω των συντρόφων του».

Βασισμένος λοιπόν σε αυτές τις δύο συμπληρωματικές πτυχές της βεμπεριανής ανάλυσης, ο Stephen Kalberg επιχειρεί να σκεφτεί το παρόν της αμερικανικής κοινωνίας και πολιτικής κουλτούρας. Φαινόμενα που εκ πρώτης όψεως φαντάζουν αντιφατικά, όπως ο επελαύνων ατομικισμός και η μεγάλη κοινοτική παράδοση ή η αμερικανική λατρεία για το αυτόνομο, ταλαντούχο και επιτυχημένο άτομο, τον φορέα του αμερικανικού ονείρου, από τη μία μεριά, και η έμφαση στη σημασία της προσφοράς στην κοινότητα, τη γειτονιά, την εθελοντική οργάνωση, από την άλλη, ερμηνεύονται μέσα από το πρίσμα ενός «συμβιωτικού δυϊσμού» που οφείλεται στην κληρονομιά των προτεσταντικών σεκτών.

Την ίδια στιγμή, ο Kalberg θέτει ορισμένα καίρια ερωτήματα για τις πολιτικές δυνατότητες και τις προοπτικές αυτού του ευτυχούς συμβιωτικού δυϊσμού στις σύγχρονες συνθήκες. Είναι δυνατό να διατηρηθεί η πάντα εύθραυστη ισορροπία ανάμεσα στο δραστήριο άτομο και την κοινότητά του σε συνθήκες ακραίες οικονομικής ανισότητας ή και πλήρους ηγεμονίας των ελίτ στη δημόσια σφαίρα; Η ολοένα και πιο γραφειοκρατική οργάνωση των σημερινών κοινωνιών επιτρέπει την επιβίωση των αυτοδιοικητικών χαρακτηριστικών των ανεξάρτητων ομάδων και κοινοτήτων; Μπορούν στις μέρες μας η ατομική δράση και η συλλογικότητα να παραμείνουν συναρθρωμένες ή αποκόπτονται πλήρως και αυτονομούνται, μετατρεπόμενες σε αμιγώς καπιταλιστική και ωφελιμιστική δραστηριότητα και γιγάντια γραφειοκρατική οργάνωση αντίστοιχα; Κρίσιμα ερωτήματα που δεν απαντιούνται με οριστικό τρόπο, αλλά μας επιτρέπουν να επεξεργαστούμε τη δική μας απόκριση.

Κλείνοντας την παρουσίαση για αυτό το πραγματικά αξιοσημείωτο έργο, έχει ίσως νόημα να προβούμε και σε ορισμένες κριτικές παρατηρήσεις, ακριβώς για να τιμήσουμε το κριτικό πνεύμα που πάντα χαρακτήριζε τα κείμενα του Weber. Θα λέγαμε λοιπόν πρώτα απ’ όλα ότι σε ορισμένα σημεία το επιχείρημα του Kalberg μοιάζει να επαναλαμβάνεται, ενώ οι συνδέσεις της βεμπεριανής προβληματικής με την πραγματικότητα της σύγχρονης κοινωνίας των ΗΠΑ που επιχειρούνται μένουν συχνά μάλλον γενικές ή και επιφανειακές.

Θα μας άρεσε, με άλλα λόγια, να διαβάσουμε την ανάλυση συγκεκριμένων πολιτικών και πολιτισμικών φαινομένων μέσα από το πρίσμα που δεξιοτεχνικά σκιαγραφείται στο βιβλίο. Ο συγγραφέας αναφέρεται βέβαια εδώ κι εκεί σε κρίσιμα μεγέθη της εποχής μας όπως ο λαϊκισμός, οι πολιτισμικοί πόλεμοι (cultural wars) ή οι προεκλογικές καμπάνιες. Θα είχε όμως νόημα να υπάρχει για όλα αυτά, ή έστω για ορισμένα, μια ενδελεχής πραγμάτευση, η οποία να περιλαμβάνει και συγκεκριμένα παραδείγματα. Την ίδια στιγμή, νέα φαινόμενα, ορισμένα από τα οποία προέκυψαν μετά την έκδοση του βιβλίου, όπως η εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ, η άνοδος της πολιτικής της ταυτότητας (identity politics) ή ακόμη η ανακίνηση του ζητήματος της ρατσιστικής βίας και η αντίδραση της μαύρης κοινότητας θα μπορούσαν να εξεταστούν γόνιμα μέσα από μια παρόμοια οπτική.

Ταυτόχρονα, η ελληνική έκδοση του βιβλίου παρουσιάζει κατά τη γνώμη μας μερικά μεταφραστικά προβλήματα. Ορισμένες φορές η μετάφραση κινείται υπερβολικά κοντά στο πρωτότυπο, κάτι που οδηγεί σε αδόκιμες φράσεις – λόγου χάρη «[τ]α βαθιάς κουλτούρας υποβόσκοντα στοιχεία της αμερικανικής χάραξης πολιτικών» (σ. 42), «[α]κολούθησαν δύο σημαντικές συνέπειες, και οι δύο εκ των οποίων» (σ. 109), «έμπιστες αξίες» (σ. 140). Αλλοτε πάλι αστοχεί: constitutive values είναι οι συγκροτητικές και όχι οι συντακτικές αξίες, των οποίων παρακολουθούμε τις εκφάνσεις/εκδηλώσεις (manifestations) και όχι τις δηλώσεις (σ. 33). Τέλος, επιφυλάξεις εκφράζουμε και για το κατά πόσον η κεντρική στο βιβλίο συνεκφορά civic sphere αποδίδεται ορθά ως «πολιτειακή σφαίρα», καθώς σύμφωνα με την ανάλυση του Kalberg η civic sphere είναι το πεδίο δραστηριοποίησης των ατόμων σε διάχυτες ομάδες και αποκεντρωμένους συλλόγους, στον αντίποδα ακριβώς της επίσημης, κεντρικής ή κρατικής πολιτειακής οργάνωσης.

Σε κάθε περίπτωση, το συγκεκριμένο βιβλίο μάς βοηθά να σκεφτούμε με γόνιμο τρόπο ορισμένες από τις σύγχρονες διαστάσεις της πολιτικής και πολιτισμικής ζωής των ΗΠΑ, που έχουν ιδιαίτερη σημασία στο πλαίσιο του παγκοσμιοποιημένου παρόντος μας. Σε συνδυασμό με σημαντικά αμερικανικά λογοτεχνικά έργα που έχουν εκδοθεί πρόσφατα, όπως το «Ολοι οι άνθρωποι του βασιλιά» (Πόλις) και το «Τραγούδι του χιλμπίλη» (Δώμα) – εδώ και λίγο καιρό διαθέσιμο και ως ταινία στο Netflix -, η μελέτη του Kalberg μάς ωθεί σε μια κατανόηση του απίστευτου συνονθυλεύματος της Αμερικής που διαθέτει πιο πλούσιες αποχρώσεις απ’ ό,τι οι ύμνοι σε μια γη της επαγγελίας ή οι αφορισμοί για το βασίλειο του αποβλακωμένου καταναλωτισμού.

Ο Γιάννης Κτενάς είναι νομικός και υποψήφιος διδάκτωρ της Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο