Ο εφευρέτης και ο διάσημος Κύβος

Ενα πρόσφατο φθινοπωρινό μεσημέρι, η Βάλερι Χόπκινς, η ανταποκρίτρια των «Financial Times» στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, μπήκε σε ένα μπιστρό της Βούδας, στη Βουδαπέστη, κρατώντας στο χέρι της έναν Κύβο του Ρούμπικ και ψάχνοντας τον άνθρωπο που τον δημιούργησε πριν από 46 χρόνια. Ενιωθε πως δεν της άξιζε που θα γευμάτιζε με τον Ερνο Ρούμπικ – μεταξύ άλλων, διότι δεν είχε ποτέ καταφέρει να λύσει τον Κύβο που κρατούσε. Δεν είναι και εύκολο, άλλωστε. Μπορεί το ισχύον ρεκόρ ταχύτητας για την επίλυση αυτού του θρυλικού τρισδιάστατου παζλ να είναι μόλις τα 3,47 δευτερόλεπτα, υπάρχουν όμως ακριβώς 43.252.003.274.489.856.000 πιθανοί συνδυασμοί για τον Κύβο του Ρούμπικ – και μόνο ένας είναι ο σωστός. «Ενα λεπτό για να μάθεις και μία ολόκληρη ζωή για να γίνεις εξπέρ» παρηγόρησε τη δημοσιογράφο ο 74χρονος Ερνο Ρούμπικ, χρησιμοποιώντας ένα ιαπωνικό σλόγκαν από τη δεκαετία του 1980 που είχε επινοηθεί για ένα αντίπαλο παιχνίδι. Οταν είσαι ο εφευρέτης ενός από τα πλέον ευπώλητα παιχνίδια όλων των εποχών, μπορείς να είσαι γενναιόδωρος.

Περισσότεροι από 450 εκατομμύρια Κύβοι του Ρούμπικ έχουν πουληθεί στα 46 χρόνια της ζωής του, από τότε που τον «ανακάλυψε» ο 29χρονος τότε Ερνο Ρούμπικ σε μια προσπάθεια να βοηθήσει τους φοιτητές του στην Ακαδημία Εφαρμοσμένων Τεχνών και Σχεδίου της Βουδαπέστης να τα βγάλουν πέρα με τα τρισδιάστατα προβλήματα – γιατί αυτό το ρήμα προτιμάει να χρησιμοποιεί, «ανακάλυψε». «Δεν μου αρέσει ο όρος “εφευρίσκω κάτι” γιατί τα πράγματα είναι εκεί, πρέπει απλώς να ανακαλύψεις το δυναμικό τους» είπε στη Βάλερι Χόπκινς ενώ έτρωγαν, εκείνος τις φτερούγες κοτόπουλό του, εκείνη την πάπια κομφί της.

Ο Ερνο Ρούμπικ γεννήθηκε στις 13 Ιουλίου του 1944, στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, λίγο πριν αποκοπεί η Ουγγαρία από τη Δύση με το Σιδηρούν Παραπέτασμα. Ο πατέρας του ήταν ένας καταξιωμένος μηχανικός αεροσκαφών, κοντά του έμαθε πολλά για τη δουλειά «με την έννοια μιας δημιουργικής διαδικασίας, που έχει έναν στόχο και ένα θετικό αποτέλεσμα». Η μητέρα του ήταν ποιήτρια – από εκείνη λέει πως κληρονόμησε την «ικανότητα να νιώθεις ευτυχία». Ως παιδί, ο Ερνο Ρούμπικ αγαπούσε πολύ τα παζλ: σπούδασε Γλυπτική, Αρχιτεκτονική και Εφαρμοσμένες Τέχνες πριν γίνει λέκτορας στο πανεπιστήμιο και φτιάξει τον πρώτο – ξύλινο – Κύβο του. Εναν μήνα τού πήρε να τον επαναφέρει στην αρχική του μορφή. «Πιο δύσκολο ήταν να βρω ένα σύστημα να τον λύσω παρά να τον δημιουργήσω» λέει. Οταν όμως τα κατάφερε, ένιωσε ένα «ευφορικό συναίσθημα ελευθερίας».

Συνειδητοποιώντας πως ο Κύβος του ήταν κάτι περισσότερο από ένα μέσο διδασκαλίας, πατένταρε το 1975 τη δημιουργία του και τρία χρόνια αργότερα άρχισε να την πουλάει σε καταστήματα της Ουγγαρίας ως «Buvos Kocka – Μαγικό Κύβο». Μέχρι το 1979 είχε ήδη πουλήσει 300.000 αντίτυπα και την επόμενη χρονιά τού δόθηκε η ευκαιρία να ταξιδέψει μαζί με την εφεύρεσή του σε μια αγορά παιχνιδιών στη Νέα Υόρκη – το πρώτο του ταξίδι εκτός του Ανατολικού Μπλοκ. Τα υπόλοιπα ανήκουν στην Ιστορία. Ειδικά τη δεκαετία του 1980, ο Κύβος του Ρούμπικ έκανε θραύση. Ο δημιουργός του μοιάζει να αντιμετωπίζει ακόμα και σήμερα με δέος αυτή την επιτυχία: «Συνήθως, ένα σύμβολο έχει ένα πολύ συγκεκριμένο περιεχόμενο – είναι ένα σύμβολο κάποιου πράγματος. Αλλά το περιεχόμενο του Κύβου είναι τόσο ευρύ που μπορεί να είναι ένα σύμβολο της λογικής σκέψης, ενός τρόπου ζωής» λέει. Χρειάστηκαν 30 χρόνια και μια ομάδα ερευνητών με έναν υπερυπολογιστή για να βρεθεί ο επονομαζόμενος «Αριθμός του Θεού»: ο αριθμός των κινήσεων που χρειάζονται για να επιστρέψει ένα Κύβος από την οποιαδήποτε θέση στην αρχική (20). Πριν από μόλις δύο χρόνια, ωστόσο, ένας άλλος, πολύ πιο προηγμένος υπολογιστής έμαθε εαυτόν πώς να λύνει τον Κύβο του Ρούμπικ χωρίς ανθρώπινη βοήθεια. Ο Ενρο Ρούμπικ δεν είναι τεχνοφοβικός, αυτές οι ανακαλύψεις τον συναρπάζουν. «Οπως συνήθως», επισημαίνει, «η πρόοδος είναι γεμάτη αντιφάσεις… Αλλά κοιτάζω τη θετική πλευρά και ελπίζω να επιβιώσουμε».

Ο Ενρο Ρούμπικ έχει ζήσει όλη του τη ζωή στην Ουγγαρία, έχει εφεύρει (ή «ανακαλύψει») και άλλα μηχανικά παζλ, έχει ιδρύσει πολλές οργανώσεις με στόχο την προώθηση της επιστήμης στην εκπαίδευση από την πιο μικρή ηλικία. Με την πολιτική δεν πολυασχολείται: «Η πρώτη ερώτηση είναι “τι σημαίνει πολιτική”; Δεν μου αρκεί η πολιτική στην επιφάνεια. Μπορεί να είναι θορυβώδης, αλλά για μένα το πιο σημαντικό βρίσκεται κάτω από την επιφάνεια… είναι το πώς ζουν οι άνθρωποι» λέει. Αντίστοιχα επιφυλακτικός είναι και όταν καλείται να πει την άποψή του για τον Βίκτορ Ορμπαν – ίσως γιατί έχει δει όχι μόνο κυβερνήσεις να αλλάζουν, αλλά και ένα ολόκληρο σύστημα να καταρρέει: «Από τη δεκαετία του 1980 υπήρξαν μεγάλες αλλαγές σε ολόκληρο τον κόσμο και φυσικά και στη χώρα μου. Πολλά πράγματα έχουν συμβεί, αλλά όχι τόσο σπουδαία όσο αναμενόταν. Πηγαίνει πολύ πιο αργά από ό,τι αναμέναμε και μπορώ να πω πως η πρόοδος είναι γεμάτη αντιφάσεις».

Δεν είναι ακτιβιστής ο Ενρο Ρούμπικ – δηλώνει «εκ φύσεως ανεξάρτητος». Πρόσφατα κυκλοφόρησε το «Cubed», ένα χρονικό της σχέσης του με το διάσημο δημιούργημά του: έγραψε μάλιστα την εισαγωγή και τον επίλογο σαν να μιλούσε το ίδιο. «Ο Κύβος έχει τη δική του φωνή, που δεν είναι ίδια με τη δική μου» λέει. Και πώς τα πάει τώρα που έγινε μεσήλικος; «Είναι ευτυχισμένος, δεν έχει προβλήματα» απαντά με ένα χαμόγελο ο Ενρο Ρούμπικ.