Το τουρκικό δίλημμα

Κόλπο; Τακτικός ελιγμός; Ή απόπειρα πραγματικής στροφής, αλλαγής πολιτικής; Αν είναι το πρώτο, τι θα διαδεχθεί τη σημερινή επίδειξη μετριοπάθειας; Αν είναι το δεύτερο, έχει πια ο Ταγίπ Ερντογάν τη δύναμη να αλλάξει πορεία, ακόμη κι αν το επιδιώκει; Το βέβαιο είναι πως αυτές τις τελευταίες δέκα ημέρες ο Ερντογάν εξαπέλυσε μια καταιγιστική επιχείρηση «διόρθωσης» της διεθνούς εικόνας του, με κινήσεις και δηλώσεις μάλλον απροσδόκητες. Μα πώς πρέπει να διαβάσουμε την επιχείρηση αυτή;

Η στροφή άρχισε από την οικονομία. Ο γαμπρός απολύθηκε και φορτώθηκε με την ευθύνη της αποτυχίας να συγκρατηθεί η πτώση της λίρας και την ευθύνη για τα δισεκατομμύρια δολάρια συναλλαγματικών αποθεμάτων – 140; Περισσότερα; – που κάηκαν επί ματαίω στην προσπάθεια αυτή. Και μέσα σε λίγες ώρες η ανορθόδοξη οικονομική και επιτοκιακή πολιτική, τα «ερντογκανόμικς», εγκαταλείφθηκαν προς χάριν της οικονομικής ορθοδοξίας και του εξευμενισμού των διεθνών αγορών.

Κι έπειτα ήρθαν οι δηλώσεις. Πως η Τουρκία «βλέπει τον εαυτό της ως αναπόσταστο κομμάτι της Ευρώπης» και συνδέει το μέλλον της με αυτήν. Πως «δεν έχει διαφορές με (ευρωπαϊκές) χώρες ή θεσμούς που δεν μπορούν να λυθούν διά της πολιτικής, του διαλόγου και της διαπραγμάτευσης». Πως το «Ορούτς Ρέις» γύρισε οριστικά στο λιμάνι και πως οι διερευνητικές συνομιλίες με την Ελλάδα βρήκαν θέση στο ημερολόγιο.

Κι ύστερα οι υποσχέσεις. Στους ηγέτες των θρησκευτικών μειονοτήτων, την περασμένη Κυριακή, δόθηκαν υποσχέσεις σεβασμού της θρσηκευτικής ελευθερίας, ενώ σε κάποια φιλικά μέσα ενημέρωσης διατυπώνονταν υπαινιγμοί για την πολύπαθη υπόθεση της Χάλκης. Για να ακολουθήσει μια μέρα αργότερα η υπόσχεση πως έρχεται ένα πακέτο μεταρρυθμίσεων που θα γιατρέψει κάποιες από τις βαθιές πληγές στα ατομικά δικαιώματα, στη δικαιοσύνη, στην ελευθερία της έκφρασης και στις πολιτικές ελευθερίες ύστερα από επτά σιδερόφρακτα χρόνια. Η αναγγελία ορίστηκε για τις 10 Δεκεμβρίου, που είναι η Παγκόσμια Ημέρα του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Αλλά, κατά σύμπτωση, και ημέρα μιας ευρωπαϊκής συνόδου κορυφής που έχει αναγγελθεί ότι θα συζητήσει το θέμα των κυρώσεων εις βάρος της Τουρκίας.

Πώς να τα διαβάσουμε, λοιπόν, όλα αυτά; Ως έναν προπαγανδιστικό, βραχυπρόθεσμο ελιγμό για να δοθεί στους αμφιβάλλοντες Ευρωπαίους ένα επιχείρημα να αναβάλουν τις κυρώσεις; Ως μια διακοσμητική αλλαγή για να σταλεί ένα μήνυμα στη νέα αμερικανική διοίκηση; Ή ως μια πραγματική, έστω και περιορισμένη και αντιφατική (από τότε που αναγγέλθηκαν οι δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις έχουν γίνει, μέσα σε λίγες μέρες, περίπου 400 συλλήψεις αντιφρονούντων και ένα ιδρυτικό στέλεχος του ΑΚΠ απομακρύνθηκε από το προεδρικό συμβούλιο όταν δήλωσε ότι πρέπει να αποφυλακιστεί ο κούρδος ηγέτης Ντεμιρτάς), απόπειρα αλλαγής πορείας;

Μπορεί να πρόκειται για το πρώτο – θα φανεί άλλωστε σύντομα. Αλλά ο Ερντογάν, αν δεν έχει σκοτώσει τον πραγματιστή πολιτικό μέσα του, θα είχε χίλιους λόγους να επιδιώκει το δεύτερο. Είναι πρώτα η οικονομία. Δεν είναι μόνο η λίρα ή ο πληθωρισμός. Είναι και η φυγή των κεφαλαίων. Οι ξένες επενδύσεις σε τουρκικές μετοχές είναι σήμερα 75% χαμηλότερες από ό,τι το 2013. Μόνο στο περιπετειώδες, πολεμικό πρώτο εξάμηνο του 2020 περίπου 8 δισ. δολάρια ξένων επενδυτών αποσύρθηκαν από το τουρκικό χρηματιστήριο, υποχρεώνοντας τον Ερντογάν σε μια συμφωνία γενικής εκποίησης στο Κατάρ. Είναι έπειτα η αίσθηση διεθνούς απομόνωσης που φαίνεται ότι άνοιξε μια τρύπα στη φούσκα των στρατιωτικών θριάμβων στη Συρία, στη Λιβύη ή στον Καύκασο. Ενα τηλεφώνημα του Ερντογάν στο Ριάντ και οι δηλώσεις «ευρωπαϊκής πίστης» είναι οι πρώτες ενδείξεις ότι η τρύπα έγινε αισθητή ακόμη και στην απομόνωση του λευκού ανακτόρου. Κι είναι -το σημαντικότερο, ίσως – ένα σήμα game over που εκπέμπει η Ουάσιγκτον μετά τις εκλογές. Η νέα αμερικανική διοίκηση ασφαλώς θα κάνει ό,τι μπορεί για να μη «χάσει η Δύση την Τουρκία». Μα το παιχνίδι στα όρια του δυτικού κανόνα δεν θα έχει πια πράσινο φως από τον Λευκό Οίκο και η ατζέντα «Δημοκρατία» του νέου προέδρου δεν θα είναι απλώς σχήμα λόγου.

Μα, ακόμη κι αν ο Ερντογάν συνειδητοποίησε πως σκοντάφτει σε εμπόδιο και πρέπει να στρίψει το τιμόνι, μπορεί να το κάνει; Εξαιρετικά αμφίβολο. Η εξάρτησή του από τους Γκρίζους Λύκους για την παραμονή του στην εξουσία, η αιχμαλωσία του στη ρητορική του οθωμανικού μεγαλείου και της «Γαλάζιας πατρίδας», η εμπλοκή του σε τόσα πολεμικά μέτωπα στον κόσμο, η απομόνωσή του σε ένα κλειστό σύστημα εξουσίας, ο φόβος που τρώει πάντα τα σωθικά ενός τυράννου, όλα αυτά μπορεί να αποδειχθούν ισχυρότερα ακόμη και από το ένστικτο επιβίωσης του ρεαλιστή που μάλλον (δεν έπαψε να) είναι. Κι έπειτα η Ιστορία έχει δώσει πολλά παραδείγματα ηρώων της δημοκρατίας (όπως ήταν ο Ερντογάν το 2002) που εξελίχθηκαν σε αυταρχικούς δυνάστες. Δεν έχει δώσει κανένα παράδειγμα κάποιου που να έκανε τη διαδρομή από το λευκό στο μαύρο και να γύρισε πίσω.

Εστω κι έτσι, οι κινήσεις των τελευταίων ημερών επιβεβαιώνουν μια αίσθηση αδιεξόδου που έχει διαδεχθεί την τρέλα του οθωμανικού μεγαλείου. Την αίσθηση ότι η Τουρκία βρίσκεται σ’ ένα σταυροδρόμι, αντιμετωπίζει ένα δίλημμα. Κανείς, νομίζω, δεν μπορεί να προβλέψει ποιον δρόμο θα πάρει. Μα, όπως κάθε φορά που ο δύσκολος γείτονας βρίσκεται σε σταυροδρόμι, είναι χρήσιμο να επιστρέφουμε στο δικό μας δίλημμα – που έχει από χρόνια απαντηθεί, μα επανέρχεται: Εστω κι αν δεν είναι στο χέρι μας να διαλέξουμε, ασφαλώς θα προτιμούσαμε μια Τουρκία αγκιστρωμένη στο δυτικό σύστημα από ένα ριζοσπαστικό Πακιστάν στα σύνορά μας. Και αν τα πράγματα φτάσουν ποτέ εκεί, ασφαλώς θα προτιμούσαμε μια λύση των διαφορών μας από ένα διεθνές δικαιοδοτικό όργανο, τη Χάγη ενδεχομένως, έστω κι αν δεν μας δικαιώσει 100%. Εστω κι αν – είχε πει ο Πρωθυπουργός σε μια πρόσφατη συνέντευξή του στα «ΝΕΑ» – η απόφαση έχει πολιτικό κόστος.