Πολίτες που έχουν ευθύνη για την κοινωνία τους

Ο συλλογικός τόμος «Max Weber, 100 χρόνια μετά», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ευρασία σε επιμέλεια του Γιάννη Κτενά, αποτελεί απόπειρα μιας εκ νέου εισαγωγής του έργου του Weber, με απώτερο σκοπό αφενός την ορθή ενημέρωση του ακαδημαϊκού κοινού και αφετέρου τον προσανατολισμό της σκέψης του ευρύτερου κοινού σχετικά με το ζήτημα της αυτονομίας στη δημόσια σφαίρα.

Κατά τη διάρκεια των ερευνών του, ο Max Weber παρατήρησε ότι η εποχή του, τέλη 19ου με αρχές 20ού αιώνα, εισερχόταν σε μια νέα φάση της νεωτερικότητας, στην οποία κυριαρχούν η καπιταλιστική οικονομία, η κρατική και ιδιωτική γραφειοκρατία και η «επαγγελματοποιημένη τεχνοεπιστήμη». Πρόκειται για μια φάση «εξορθολογισμού»: όλα εξηγούνται βάσει μιας φορμαλιστικής τυπικής λογικής, η οποία δεν διστάζει να καταπατήσει οποιαδήποτε ηθική αξία για να πετύχει τους σκοπούς της. Αυτού του είδους η λογική οδηγεί στον εκμηδενισμό κάθε ηθικής που δεν συμβαδίζει με το τρίπτυχο απόδοση – αποτελεσματικότητα – ευελιξία. Ο κόσμος δεν θεωρείται πια ένα μεγάλο μυστήριο που δημιουργείται από κάποιες θείες ή φυσικές δυνάμεις και το άτομο μπορεί πλέον να επιβληθεί στη φύση, να τη διαχειρίζεται βάσει των προσωπικών του αξιών, που διαμορφώνονται από το κυρίαρχο φαντασιακό της εποχής: εξοικονόμηση πόρων, επέκταση οικονομικής και πολιτικής δύναμης, επίτευξη εγκόσμιας παντοδυναμίας.

Αυτή η τάση ενισχύεται και από διάφορα πολιτισμικά μορφώματα, όπως για παράδειγμα το δόγμα του Προτεσταντισμού. Το τελευταίο, σύμφωνα με τη συνεισφορά του Βασίλη Ρωμανού στον τόμο, προωθεί μια ασκητική δραστηριότητα «που δίνει έμφαση στην τάξη, την πειθαρχία και την επιτυχία καθ’ αυτή […] [και] είναι σύστοιχη με την οικονομική λογική της “εξοικονόμησης”, της υιοθέτησης, δηλαδή των ελάχιστων πόρων (του πλέον κατάλληλου μέσου) για τις μέγιστες δυνατές εκροές (τις θεωρούμενες ως πλέον άξιο σκοπό) και συνεπώς [σύστοιχη] με τη λογική της μεγιστοποίησης της ωφέλειας και της αποτελεσματικότητας». Εντούτοις, όπως με τη σειρά του επισημαίνει ο Αγγελος Τσίρμπας, δεν θα πρέπει να θεωρήσουμε την εμφάνιση αυτής της νεωτερικής φάσης ως μέρος ενός γενικοτέρου σχεδίου, αλλά ως «αποτέλεσμα μιας τυχαίας σύγκλισης ιδιαίτερων και ιστορικά μοναδικών χαρακτηριστικών».

Σε κάθε περίπτωση, κάποια στοιχεία αυτής της ανεπανάληπτης περιόδου, όπως είναι το γραφειοκρατικό σύστημα, διείσδυσαν και στην εποχή μας. Σύμφωνα με την Béatrice Hibou, η γραφειοκρατία αποτέλεσε το τέλειο εργαλείο για το σύγχρονο νεοφιλελεύθερο φαντασιακό, διότι κατάφερε χάρη σε αυτή να μετατρέψει τα ζητήματα του δημόσιου βίου σε ζητήματα «ιδιωτικού μάνατζμεντ». Ακόμα και σήμερα όλα κρίνονται και κινούνται βάσει των αρχών της οικονομικής απόδοσης, της αποτελεσματικότητας και της ευελιξίας. Για παράδειγμα, τα νοσοκομεία «μπαίνουν σε διαγωνισμό μέσω της καθιέρωσης βαθμών κλίμακας, ποσοτικοποιημένων και ορισμένων εκ των προτέρων κριτήριων που επιτρέπουν να συγκροτηθούν αποδόσεις, σκορ και τελικά λίστες κατάταξης».

Τα πάντα είναι επιχειρήσεις: σχολεία, νοσοκομεία ακόμα και η ίδια η οικογένεια νοούνται υπό το πρίσμα των παραπάνω αρχών ή, όπως αναφέρει η διανοήτρια, η γραφειοκρατία «παίρνει σάρκα και οστά σε κάθε άνθρωπο που ζει στην κοινωνία: είμαστε όλοι γραφειοκράτες, και ορισμένες φορές γραφειοκράτες του εαυτού μας, είμαστε όλοι μεσολαβητές, περισσότερο ή λιγότερο συνειδητοί δρώντες που παίρνουμε μέρος σε αυτή τη διαδικασία και συμμετέχουμε στη διάχυση αυτών των φορμαλισμών, ακόμα κι αν είναι δυνατό την ίδια στιγμή να είμαστε θύματά τους».

Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΗΣ ΓΡΑΦΕΙΟΚΡΑΤΙΑΣ. Οι θεσμοί και οι κοινωνικές πρακτικές της νεοφιλελεύθερης κουλτούρας προτάσσουν την αλόγιστη ελευθερία της γραφειοκρατίας, διότι η γραφειοκρατία προσφέρει τον καλύτερο δυνατό έλεγχο στη διακυβέρνηση της δημόσιας σφαίρας με τον πιο αυτοματοποιημένο και ολοκληρωτικό τρόπο. Ωστόσο, αυτή η πλευρά της γραφειοκρατίας δεν υπάρχει μόνο στον νεοφιλελευθερισμό, ή στον καπιταλισμό εν γένει. Σύμφωνα με τον Max Weber, μπορεί να εντοπιστεί και σε άλλους τρόπους παραγωγής, όπως ο σοσιαλισμός, στο πλαίσιο του οποίου η γραφειοκρατία οδηγεί «στη δικτατορία του δημοσίου υπαλλήλου», δηλαδή σε μια «καθολική αύξηση της γραφειοκρατικοποίησης της πολιτικής ζωής, γεγονός που με τη σειρά του συνεπάγεται την πλήρη ανελευθερία».

Εφόσον όμως είμαστε τόσο βυθισμένοι μέσα στο γραφειοκρατικό σύστημα, υπάρχει τρόπος να ξεφύγουμε ή ακόμα και να το ανατρέψουμε; Ο Max Weber υποστηρίζει ότι η ιστορία είναι ένα διαρκές γίγνεσθαι, το οποίο φέρει μέσα του πολλαπλές δυνατότητες και τάσεις. Ετσι, οι κοινωνοί κάθε κοινότητας μπορούν να επιλέξουν τι είδους κοινωνία θέλουν· εισερχόμενοι στη δημόσια σφαίρα, έχουν τη δύναμη να καθιερώσουν με τις πράξεις τους μια ριζική αλλαγή στη ροή της ιστορίας. Ο διανοούμενος για τον Weber είναι αυτός που οφείλει να διαφωτίσει τους συμπολίτες του σχετικά με αυτή τη δύναμη, δηλαδή να τους δείξει ότι έχουν ευθύνη για την κοινωνία τους – κάτι που τονίζεται στο κείμενο του Dirk Kaesler. Ο διανοούμενος έχει χρέος να δείξει με τον πιο σαφή τρόπο ότι η κυριαρχία του νεωτερικού – και τώρα πια του νεοφιλελεύθερου – φαντασιακού μπορεί να ανατραπεί, εφόσον γίνει κατανοητό ότι προέχει η πολιτική και ηθική θεμελίωση μιας κοινωνίας. Τότε θα ανοιχτεί ο δρόμος για μια πραγματικά ανθρώπινη κοινωνία, που δεν θα ορίζει τη ζωή της βάσει των επιταγών των τρόπων παραγωγής, αλλά βάσει των πολιτικών και ηθικών αναγκών της.

Εν κατακλείδι, ο Max Weber καταφέρνει να βυθομετρήσει τη φύση της ιστορίας, τα κοινωνικά και πολιτικά γεγονότα και προσπαθεί να διαμορφώσει έναν διάλογο ανάμεσα στη δημόσια ζωή και την ακαδημαϊκή έρευνα, ο οποίος θα έχει ως απώτερο σκοπό να ενημερώνει και να βοηθά τους ανθρώπους ώστε να διαμορφώνουν τη ζωή τους όπως αυτοί επιθυμούν, δίχως να βυθίζονται στην άβυσσο του τεχνοκρατικού φαντασιακού και σε έναν κόσμο όπου τίποτα δεν έχει νόημα παρά μόνο το χρήμα και η ματαιοδοξία.

Γιώργος Μιχαηλίδης, Τμήμα Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, μεταφραστής