Η τυραννία της μιας αλήθειας

O εξελικτικός κοινωνιοβιολόγος Ρόμπερτ Τράιβερς (1943) στο βιβλίο του «Η μωρία των ανοήτων» (εκδ. Κάτοπτρο, 2016) πραγματεύεται, υπό το πρίσμα της εξελικτικής σκέψης, την ενσωμάτωση της εξαπάτησης στην ανθρώπινη κοινωνία, που όσο και αν ισχύει για όλα τα είδη του φυσικού κόσμου και αποτελεί ασπίδα για την προστασία τους από εχθρούς, επιβαρύνεται στο ατομικό και συλλογικό περιβάλλον των ανθρώπων από την αυτοεξαπάτηση, δηλαδή τη διαστρέβλωση πληροφοριών και δεδομένων μόλις αυτά καταφτάσουν στον νου μας. Αυτό δεν σημαίνει πως εξαπάτηση και αυτοεξαπάτηση δεν στηρίζονται στην κατά περίπτωση δομημένη λογική τους και πως δεν την υπηρετούν, αναγορεύοντάς τη σε αλήθεια, δυσκολεύοντας ή απαγορεύοντας όποια άλλη ερμηνεία, καταλήγοντας σε ένα τετελεσμένο και απαράβατο παρόν και μέλλον, δίχως κατ’ ανάγκη προσφυγή στην αυθαιρεσία, αλλά κατ’ ανάγκη στην εξασφάλιση και συντήρηση της ορθότητάς της. Το πέρασμα από μια φυσική διαδικασία στη διαχείριση και επιβολή της μονοσημαντότητάς της στην πλανητική επί των ημερών μας θεσμική, πολιτική και κοινωνική πολυπλοκότητα είναι θέμα για μελέτη. Το ζήτημα είναι πως η λογική του μονοσήμαντου δεν αναγνωρίζει εξ ορισμού και αξιωματικά την αμφισημία και την πολυσημία της, το μη αποφασίσιμο, την αοριστία, φαινόμενα με τα οποία ο ανθρώπινος βίος έρχεται διαρκώς αντιμέτωπος, φαινόμενα που έχουν θρέψει την Ιστορία και ιδιαιτέρως τις παρηγορίες των Τεχνών.

Είναι αλήθεια πως η αμφισημία είναι βάσανο, η παράταση μιας εκκρεμότητας, η επιμονή του ερωτήματος αν ετούτη ή η άλλη κατανόηση και ερμηνεία αποτελούν απάντηση ή πρόσκαιρη αντιμετώπιση μιας πολυσημίας. Η ψυχολογία κάνει λόγο για δυσανεξία του ανθρώπου και των κοινωνιών του απέναντι στην αμφισημία και την κλίση προς την αυτοεξαπάτηση. Η αμφισημία αίρεται πολύ δύσκολα και ποτέ δεν εξαλείφεται πλήρως, γιατί είναι αδύνατο να υπάρξει ανθρώπινος κόσμος χωρίς αυτήν, ενώ παράλληλα είναι εξίσου δύσκολο να διατηρηθεί, γιατί οι άνθρωποι επιδεικνύουν εκ φύσεως περιορισμένη ανοχή στην αμφισημία και προτιμούν να επιδιώξουν μια μονοσήμαντη κατάσταση αντί να υπομένουν επ’ αόριστον την πολυσημία της. Τότε, η εξαπάτηση και η αυτοεξαπάτηση βρίσκουν πεδίο κυριαρχίας. Τότε, η αλήθεια είναι  απομάκρυνση από την κόπωση του σκέπτεσθαι.

Ο Γερμανός Τόμας Μπάουερ (1961), εξέχων αραβολόγος και μελετητής του Ισλάμ, καθηγητής Ισλαμικών και Αραβικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Μίνστερ, επιδιώκει να εξετάσει σε ποιον βαθμό το μονοσήμαντο, κατανοητό ως εξαπάτηση, επιβάλλεται στον σύγχρονο κόσμο, σε ποιους τομείς και ποια είναι τα ορατά γνωρίσματά του. Το πρώτο είναι η απέχθειά του για την ποικιλία. Αν αυτό είναι βεβαιωμένο στην άγρια φύση, της οποίας η ποικιλία μειώνεται σε πρωτοφανή έκταση και με πρωτοφανή ταχύτητα, το ίδιο παρατηρείται στην ομιλία των ανθρώπων, όχι μόνο στον αριθμό των γλωσσών, από τις οποίες 2.500 επί συνόλου 6.500 ομιλούμενων γλωσσών θα εξαφανιστούν στις αμέσως προσεχείς δεκαετίες, αλλά και στην ποικιλία των λεξιλογίων, όπου οι λέξεις περιορίζονται πλέον σε αρκτικόλεξα, νεολογισμούς, ασάφειες, σε μια «κοινή» που με αυξημένη συχνότητα ενισχύεται από τις τεχνολογίες, το εύπεπτο όσο και το βίαιο της εικόνας, τις επιταχύνσεις της κατανάλωσης, την υποχώρηση της ποικιλομορφίας, την ουτοπία της «ανάπτυξης».

Η ποικιλία του φυσικού κόσμου και της γλωσσικής ερμηνείας και αποτύπωσής του είναι μια πολύβουη και κοστοβόρα αγορά, της οποίας η πολιτική και οικονομική εκμετάλλευση δεν παρέχει καμία σταθερότητα. Η αμφισημία ως γενετικό χαρακτηριστικό του βίου του κόσμου και του ανθρώπου δεν εξασφαλίζει την «προστιθέμενη αξία» του κεφαλαίου αυτής της αγοράς, αφού η πολυσημία που τη συνοδεύει λειτουργεί ως «θόρυβος» σε βάρος της. Εξάλλου, η αμφισημία δεν επιτρέπει παραγωγή του ίδιου «προϊόντος», της ίδιας σαφούς και μονοσήμαντης αλήθειας εν σειρά. Αντιθέτως, παράγει αντιρρήσεις, διατηρεί εκκρεμότητες και απειλές, διστακτικότητα και επιφυλάξεις. Συγκρατεί έτσι την εξαπάτηση και αυτοεξαπάτηση σε κατάσταση κάποιας τουλάχιστον αναβολής του εθισμού στην απάντηση και, παράλληλα, διατήρησης της παρουσίας του ερωτήματος, αντιμετωπίζοντας την αλήθεια ως πιθανότητα. Η κατίσχυση του μονοσήμαντου στηρίζεται στην εμμονή, σε τεράστια σπατάλη ενέργειας και επένδυσης εντός μιας πορείας, της οποίας η κατώτατη στάθμη είναι το αλάθητο, δηλαδή η αποδοχή του αξιώματος της έσχατης βεβαιότητας στο όνομα μιας θρησκευτικής – δογματικής – τυραννίας της αρετής, της «ορθότητας» στις πλανητικές χυλώδεις κοινωνίες μας.

Η μία αλήθεια

Σε αυτόν τον κόσμο, θεμελιώδες στοιχείο είναι ότι η μία και μοναδική αλήθεια πρέπει να ισχύει διαχρονικά, από το απώτατο παρελθόν στο απέραντο μέλλον. Αν υπάρχουν άνθρωποι που βλέπουν διαφορετικά και ερμηνεύουν διαφορετικά συγκεκριμένα πράγματα σε συγκεκριμένες εποχές, αυτές οι οπτικές και ερμηνείες δεν μπορεί παρά να είναι εσφαλμένες. Ετσι, το κυρίαρχο γνώρισμα της μονοσημαντότητας είναι η άρνηση της Ιστορίας και η εξασφάλιση της καθαρότητας, αφού μόνο όταν είναι κάτι καθαρό μπορεί να είναι μονοσήμαντο. Αυτή η σκέψη περί καθαρότητας και, κατά συνέπεια, η απαλλαγή από μιάσματα εμφανίζει διάφορες ελκυστικές προτάσεις που υπόσχονται λύτρωση από την ανυπέρβλητη αμφισημία του κόσμου: η νεωτερικότητα και εξίσου η μετανεωτερικότητα της εποχής μας έχουν δώσει αποδείξεις τερατογενέσεων του ολοκληρωτισμού της μονοσημαντότητας, οι οποίες ως παράκρουση πλέον καταλήγουν στην ανεκτικότητα και στην αδιαφορία, όσο και αν μαχόμενες ιαχές διακόπτουν την ηρεμία του σκότους της συμπόρευσης και της εθελοδουλείας, μια συμπληρωματική μορφή κατανάλωσης εντός της κατανάλωσης της ασημαντότητας του μονοσήμαντου.

Το κείμενο του Τόμας Μπάουερ είναι πλήρες αρετών: σε ρέουσα καθημερινή γλώσσα με αναφορές στα προφανή, άξια όμως μελέτης εξαιτίας της καχεξίας ή τουλάχιστον της αβεβαιότητας αντιμετώπισης του μονοσήμαντου. Οπως είναι αναμενόμενο (και αυτό διακρίνεται σε πολλούς σύγχρονους στοχαστές), τα συμπεράσματά του είναι αισιόδοξα υπό ανθρωπιστικές προϋποθέσεις, δηλαδή αν η διάθεση της προσοχής είναι κάτι περισσότερο από μερικά δευτερόλεπτα, αν η κοινωνική συναναστροφή στις πόλεις, τα μαθήματα εικαστικών και μουσικής σε όλες τις τάξεις, η επαφή με τη λογοτεχνία, ανοιχτή εκ φύσεως σε συνειρμούς, η γνώση του φυσικού κόσμου γίνουν μέτρα έκτακτης ανάγκης που «θα βοηθήσουν να καταπολεμήσουμε την πορεία του κόσμου προς τη μονοσημαντότητα», να καταπολεμήσουμε την εξαπάτηση και αυτοεξαπάτηση.

Ατυχές είναι το επίμετρο της έκδοσης, το οποίο αναλύει το ισλαμολογικό και αραβολογικό έργο του συγγραφέα, ολότελα ξένο, άγνωστο και αδιάφορο εν προκειμένω, δίχως καμία αναφορά στο περιεχόμενο αυτού εδώ του αξιοπρόσεκτου κειμένου του Τόμας Μπάουερ.

Τόμας Μπάουερ
Ο μονοσήμαντος κόσμος
Μτφ. Κατερίνα Τζιναβά
εκδ. Αντίποδες, 2020
Τιμή 10,80 ευρώ