Η Ελλάδα στο αβέβαιο διεθνές περιβάλλον

Στο προσεχές διάστημα θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Θεμέλιο (και στη συνέχεια στην αγγλική γλώσσα) το βιβλίο «Επιτεύγματα και στρατηγικά λάθη της εξωτερικής πολιτικής της Μεταπολίτευσης», το οποίο υπογράφει ο αρθρογράφος των «ΝΕΩΝ» Παναγιώτης Ιωακειμίδης (δεξιά), ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος του υπουργείου Εξωτερικών και μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής του ΕΛΙΑΜΕΠ. Το «Β» δημοσιεύει σήμερα ένα απόσπασμα.

«Παρά τα αξιοσημείωτα επιτεύγματα, η εξωτερική πολιτική της χώρας θα αντιμετωπίσει σημαντικές προκλήσεις στο μέλλον οι οποίες θα απαιτήσουν προσαρμογές και επανακαθορισμούς καθώς μια σειρά “σταθερές” πάνω στις οποίες στηρίχθηκε αλλάζουν. Η μόνη ισχυρή “σταθερά” παραμένει η συμμετοχή της χώρας στο κέντρο λήψης αποφάσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αν και η ίδια η Ένωση αλλάζει (Brexit, κλπ.)… Οι άλλες “σταθερές” έχουν κλονισθεί ή καταρρεύσει.  Πρώτα απ’ όλα το πολυμερές διεθνές σύστημα και αυτό που αποκαλείται Δύση έχει υπονομευθεί   και ως εκ τούτου δυσλειτουργεί λόγω κυρίως της εχθρότητας προς αυτό που έχουν επιδείξει οι Ην. Πολιτείες κάτω από την προεδρία του Ντ. Τραμπ. Έτσι κεντρικοί θεσμοί όπως ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) δεν μπορούν να λειτουργήσουν αποτελεσματικά για τη διαφύλαξη της σταθερότητας και ειρήνης. Παράλληλα οι ΗΠΑ έχουν αποσυρθεί από το ρόλο της ηγέτιδας δύναμης του παγκόσμιου συστήματος ενώ αντίθετα Κίνα και Ρωσία επεκτείνουν την επιρροή τους. Οι ΗΠΑ π.χ. έπαυσαν να διαδραματίζουν τον κεντρικό ρόλο στις υποθέσεις της Αν. Μεσογείου και  Μ. Ανατολής (χωρίς να είναι απούσες)  περιλαμβανομένης και της διαχείρισης της σχέσης Ελλάδας – Τουρκίας. Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί για την Ελλάδα νέες αβεβαιότητες (π.χ. ενώ στο παρελθόν οι ΗΠΑ διαμεσολαβούσαν μεταξύ Ελλάδας – Τουρκίας, ο ρόλος αυτός φαίνεται τώρα να έχει περάσει σε άλλους παράγοντες όπως τη Γερμανία).

Από την άλλη μεριά, η αστάθεια και συγκρουσιακή δυναμική επικρατούν στην περιοχή της Αν. Μεσογείου, Μ. Ανατολής. Η Τουρκία με πρόεδρο τον Ταγίπ Ερντογάν μετά τον αποκλεισμό της από ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση (2007) έχει υιοθετήσει μια στρατηγική ανάδειξής της σε ισχυρή περιφερειακή δύναμη (νεο-οθωμανική αυτοκρατορία) στηριζόμενη και στην αξιοποίηση του Ισλάμ και σε αυταρχικές μορφές διακυβέρνησης. Στην επιδίωξή της αυτή προκαλεί προβλήματα στους περισσότερους από τους γείτονές της, πρωτίστως την Ελλάδα.

Παράλληλα η ευρύτερη περιοχή της Μ. Ανατολής, Β. Αφρικής γνωρίζει υψηλά επίπεδα αστάθειας με χώρες όπως Συρία, Λιβύη Υεμένη σε εμφύλια σύγκρουση. Η αστάθεια και οι συγκρούσεις επιτρέπουν την επέμβαση ξένων δυνάμεων (Ρωσίας, κ.α.) στην περιοχή εντείνοντας τη ρευστότητα και αβεβαιότητες στον περίγυρο της Ελλάδας. Ένας πρόσθετος αστάθμητος παράγοντας είναι η αβεβαιότητα γύρω από το ρόλο και επιρροή της Κίνας στο παγκόσμιο σύστημα και το πρότυπο σχέσεων που τελικά θα αποκρυσταλλωθεί (μεταξύ Ευρώπης και Κίνας). Ενώ η πανδημία του κορωνοϊού (covid-19), η τεχνητή νοημοσύνη, η κλιματική αλλαγή δημιουργούν απροσδιόριστες αβεβαιότητες για το διεθνές σύστημα αλλά και τη συνέχεια ή μη της διαδικασίας της παγκοσμιοποίησης.

Μέσα σ’ αυτό το ασταθές, αβέβαιο και μεταβαλλόμενο περιβάλλον υποβάθρου, η Ελλάδα θα πρέπει μεταξύ άλλων να αντιμετωπίσει σημαντικές προκλήσεις, όπως:

(i) Τη διαχείριση της παγκόσμιας αστάθειας και αβεβαιότητας με τρόπο που να διασφαλίζει τη διεθνή θέση της (και συμφέροντά της) ως χώρα δημοκρατίας και “ανοιχτών οριζόντων” ικανή να απαντά στις ανακατατάξεις και ιστορικές τάσεις (μεταναστευτικές ροές, κλπ.).

(ii) Την εμβάθυνση της Ευρωπαϊκής ενοποίησης με θέσεις και προτάσεις για τη διαμόρφωση της Ευρώπης που θα ανταποκρίνεται στο όραμά της και τη διατήρηση της θέσης της στον εσωτερικό πυρήνα – κέντρο λήψης αποφάσεων. Ιδιαίτερα για τη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής άμυνας η Ελλάδα θα μπορούσε να θέσει ως στόχο την εγγύηση από πλευράς Ένωσης των εξωτερικών συνόρων της.

(iii) Την πρόκληση της Τουρκίας ως αναδυόμενης ισχυρής περιφερειακής δύναμης, κάτι που προϋποθέτει αφ’ ενός την επίλυση των ελληνοτουρκικών προβλημάτων αλλά και τη μεγαλύτερη πρόσδεση της Τουρκίας με την ΕΕ μέσω μιας ειδικής σχέσης.

(iv) Την πρόκληση της “ισχυρής Ελλάδας”, κάτι που συνεπάγεται όχι μόνο την ενίσχυση της αποτρεπτικής δύναμης της χώρας αλλά και την ισχυρή, αναπτυγμένη οικονομία, συνεκτικό κοινωνικό ιστό, ισχυρό δημοκρατικό πολιτικό σύστημα, ψηφιακό μετασχηματισμό, κλπ.

(v) Την υποβοήθηση της όσο το δυνατόν γρηγορότερης ενσωμάτωσης όλων των χωρών των Δ. Βαλκανίων στην Ευρωπαϊκή Ένωση ως προϋπόθεση για σταθερότητα στην περιοχή.

Η μακροχρόνια ωστόσο ικανότητα της Ελλάδας να απαντήσει σ’ όλες τις προκλήσεις έχει ως κεντρική προϋπόθεση την αποτελεσματική αντιμετώπιση ενός θεμελιακού κοινωνικού προβλήματος: τη δημογραφική συρρίκνωση της χώρας».