Επιστημονική εργαλειοθήκη που αποκρούει… τους αρνητές

Πώς πρέπει να προβάλουμε τα αποτελέσματα της επιστημονικής έρευνας; Ποια είναι τα «εργαλεία» για τη σωστή προβολή των επιστημονικών συμπερασμάτων ώστε να μην οδηγούμαστε διαρκώς σε ειδήσεις που αλληλοαναιρούνται «φουντώνοντας» έτσι τα κινήματα των «αρνητών της επιστήμης»; Ελληνες επιστήμονες του ΕΜΠ, που δημοσίευσαν πρόσφατα τη δουλειά τους στο Nature, δίνουν απαντήσεις και guide lines για την παγκόσμια επιστημονική κοινότητα σε μια ερευνητική εργασία που τιμήθηκε για την πρωτοτυπία και τη χρησιμότητά της.

Ειδικά στις μέρες μας, δε, που η επικαιρότητα έχει φέρει τις επιστημονικές δημοσιεύσεις στο κέντρο του ενδιαφέροντος, ένα «κανονιστικό πλαίσιο», ένα φιλικό «εργαλείο» για τον ερευνητή είναι σίγουρα κάτι που αξίζει προσοχής.

«Η ακεραιότητα στην έρευνα είναι πρωτίστως θέμα κουλτούρας της επιστημονικής κοινότητας και πρέπει να φτάνει εκεί που τα κανονιστικά πλαίσια αδυνατούν να εφαρμοστούν» λέει ο καθηγητής του ΕΜΠ και επικεφαλής της έρευνας Κώστας Α. Χαριτίδης μιλώντας στα «ΝΕΑ». «Οι ερευνητές έκαναν και θα συνεχίσουν να κάνουν λάθη. Το σημαντικό είναι να μην ντρέπονται να τα αναγνωρίζουν και να σπεύδουν να τα διορθώνουν με υπευθυνότητα και διαφάνεια» προσθέτει ο συνεργάτης του Παναγιώτης Κάβουρας.

Κακές πρακτικές. «Εδώ και 15 χρόνια έχει ξεκινήσει μια μεγάλη συζήτηση γύρω από την αναγνώριση ύπαρξης σημαντικού όγκου ερευνητικών αποτελεσμάτων που είναι μη αξιόπιστα. Αυτή η αναπάντεχη διαπίστωση οφείλεται, αφενός, σε ενδοεπιστημονικές κακές πρακτικές, αφετέρου, και μάλιστα κυρίως, σε εξωεπιστημονικούς παράγοντες» συμπληρώνει ο κ. Χαριτίδης.

«Αναγνωρισμένες ενδοεπιστημονικές κακές πρακτικές είναι, μεταξύ άλλων, η ελλιπής γνώση μεθοδολογίας της έρευνας και η εσφαλμένη χρήση στατιστικών μεθόδων. Αναγνωρισμένος επιβαρυντικός παράγοντας είναι και το γεγονός ότι η αξία ενός ερευνητή, αλλά και πανεπιστημίων, κρίνεται, ως επί το πλείστον, με κριτήρια που πριμοδοτούν την ποσότητα και όχι την ποιότητα, π.χ. ο αριθμός των επιστημονικών άρθρων» συνεχίζει.

Ο ίδιος, μαζί με τον κ. Κάβουρα, αναφέρουν ότι το ευρωπαϊκό πρόγραμμα SOPs4RI «Standard Operating Procedures for Research Integrity» ή «Πρότυπες Διαδικασίες Λειτουργίας για την Ακεραιότητα στην Ερευνα», που χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα-πλαίσιο «Ορίζοντας 2020» έρχεται να αντιμετωπίσει τις αιτίες που οδηγούν στην παραγωγή μη αξιόπιστων ερευνητικών αποτελεσμάτων.

Κοινοπραξία. Στην πραγματικότητα αποτελεί μια ερευνητική κοινοπραξία που αποτελείται από 13 συνεργαζόμενους φορείς: Το Πανεπιστήμιο του Ααρχους (Δανία), το Ελεύθερο Πανεπιστήμιο (Ιατρικό Κέντρο) του Αμστερνταμ (Ολλανδία), το Πανεπιστήμιο του Σπλιτ (Κροατία), το Πανεπιστήμιο του Εσεξ (Μεγάλη Βρετανία), την Υπηρεσία Ακεραιότητας στην έρευνα της Αυστρίας, το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (Ελλάδα), το Πανεπιστήμιο του Leiden (Ολλανδία), την Επιτροπή Ερευνας για την Υγεία (Ιρλανδία), το Πανεπιστήμιο του Leuven (Βέλγιο), το London School of Economics (Μεγάλη Βρετανία), το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Διαχειριστών Ερευνας (έδρα στο Βέλγιο), το Πανεπιστήμιο του Tρέντο (Ιταλία) και το Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας (Πολωνία).

Τι είναι ακριβώς είναι το πρόγραμμα: Η δημιουργία ενός συνόλου οδηγιών και διαδικασιών, των λεγόμενων «εργαλείων», που θα βοηθήσουν στην προώθηση της αξιόπιστης έρευνας. «Τα εργαλεία αυτά θα προσφερθούν ελεύθερα σε όλα τα ενδιαφερόμενα πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα και ιδιωτικές εταιρείες, τα οποία θα μπορούν να τα προσαρμόσουν με βάση τις ιδιαίτερες ανάγκες τους» αναφέρουν οι δυο επιστήμονες. «Αυτό το σύνολο οδηγιών και διαδικασιών είναι δομημένο εντός μιας ηλεκτρονικής εργαλειοθήκης σε εννιά “συρτάρια” ή θεματικές περιοχές» συμπληρώνει ο κ. Χαριτίδης. Οι θεματικές περιοχές προήλθαν από μια διαδικασία ευρείας διαβούλευσης με επαγγελματίες και φορείς που δραστηριοποιούνται στον χώρο της επιστημονικής έρευνας, που ξεκίνησε τον Ιανουάριο του 2019.

Πάντως, ήδη οι οδηγίες αυτές φιλοξενούνται στην πρώτη έκδοση της λεγόμενης  «εργαλειοθήκης» την οποία έχει αναλάβει το ΕΜΠ και έχει αναρτηθεί στον ιστότοπο του SOPs4RI, ενώ δημοσιεύθηκε στις σελίδες του περιοδικού Nature, αποδεικνύοντας το διεθνές ενδιαφέρον για τις εξελίξεις που δρομολογούνται στον ευρωπαϊκό χώρο. Η εργαλειοθήκη αυτή θα εξελίσσεται συνεχώς σε μορφή και σε περιεχόμενο, ως το τέλος του 2022, οπότε και θα δημοσιευθεί η τελική έκδοση. Εντός του 2021 θα ενσωματωθούν εργαλεία και για οργανισμούς χρηματοδότησης έρευνας, ενώ θα εμπλουτίζεται διαρκώς με νέα εργαλεία.