Η Αθήνα, {LF}«κράμα ηδυπαθές, απερίγραπτον»

«Ητο ωραία, σεμνή, και περιπαθής, η εξοχική κηδεία. Ανθη και κηρία, στεναγμοί και μοσχολίβανον, τροπάρια και μοιρολόγια, του ανέμου το φύσημα εις τους πελωρίους κλώνας των πλατάνων, των αναδενδράδων το σείσιμον, και της μεγάλης κρήνης ο ρόχθος με των ρυάκων το κελάρυσμα, και το αμυδρόν, μεμακρυσμένον μινύρισμα των αηδόνων, όλα συναπετέλεσαν ένα “θρήνον, και μέλος, και ουαί”, διά να κλαύσουν ένα άμοιρον νέον, όστις είχε διέλθει τον κόσμον ως καπνού σκιά, και ως ενύπνιον εγειρομένου, κι ως πέταλον ρόδου όπου το επήρε στ’ αόρατα πτερά της, και το επήγε μακράν, μία αελλώδης ριπή ανέμου». Οι συγχωριανοί που θρηνούν τον μικρό Νίκο στο «Ερημο μνήμα» (1910) του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη είναι η μικρογραφία ενός σύμπαντος. Η μικρή σκιαθίτικη κοινότητα που συμμετέχει στην τελετουργία, όσο η φύση καταφάσκει. Η ατμόσφαιρα είναι διαφορετική στα «Τραγούδια του Θεού» (πρωτοδημοσιεύτηκε τον Μάρτιο του 1912 στο περιοδικό «Καλλιτέχνης» του Γεράσιμου Βώκου), όπου ο Παπαδιαμάντης αποχαιρετά στην Αθήνα τη μικρή Κούλα (Αγγελική) του φίλου του Νικόλα του Μπούκη: «Μετά τρεις ημέρας την προεπέμπομεν εις τον τάφον. Οι επαγγελματικοί ιερείς κι οι ψάλται έψαλλον τα κατά συνθήκην, από την “Αμωμον οδόν” έως τον “Τελευταίον ασπασμόν”. Μόνος ο παπα-Νικόλας απ’ τον Αϊ-Γιάννη του Αγρού, ο Ναξιώτης, εφαίνετο ότι έκανε χωριστήν ακολουθίαν, εμορμούριζε μέσα του, και τα όμματά του εφαίνοντο δακρυσμένα.

- Τι μουρμουρίζεις, παπά; του είπα, από το όπισθεν του στασιδίου, όπου είχεν ακουμβήσει.

- Λέγω την ακολουθίαν των Νηπίων μέσα μου, είπεν ο παπα-Νικόλας. Εις αυτό το άκακον αρμόζει η κηδεία των νηπίων».

Υπό τους ήχους της σκιαθίτικης φύσης ή χωρίς, κοντά στους ανθρώπους του παραδείσιου νησιού του ή μέσα στην πρωτεύουσα, ο Παπαδιαμάντης μεταφέρει παντού έναν κόσμο όπου κυριαρχούν «η ταλαιπωρία των πτωχών» και «ο στεναγμός των πενήτων», κατά την κατοχυρωμένη πλέον υπόμνηση του Σταύρου Ζουμπουλάκη (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2016). Αν το πρώτο σκέλος αυτής της (συναισθηματικής) γεωγραφίας είναι αυταπόδεικτο, αυτό δεν σημαίνει ότι ο Παπαδιαμάντης της πρωτεύουσας έχει σταματήσει να γεννά ερεθίσματα για μελέτη μετά την ανάδειξή του από τον Αλέξανδρο Κοτζιά. Σ’ αυτό το πλαίσιο, ο πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης συγκέντρωσε πρόσφατα στον τόμο «Τα αθηναϊκά» (Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2020) το σύνολο των αθηναϊκών διηγημάτων – 46 τον αριθμό -, καθώς και το κείμενο «Αι Αθήναι ως ανατολική πόλις», από τον πέμπτο τόμο της κριτικής έκδοσης του Δόμου (επιμ. Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος, 1981-1988) αναδεικνύοντας τον Παπαδιαμάντη ως συγγραφέα της πόλης (παρεμπιπτόντως, ο στίχος από τον 11ο Ψαλμό περί πτωχών και πενήτων διασώζεται και στο διήγημα «Χωρίς στεφάνι», σελ. 125-133).

Οπως σημειώνεται στην κατατοπιστική εισαγωγή, η Αθήνα του Παπαδιαμάντη είναι κατά κύριο λόγο η περιοχή του Ψυρή και τα πέριξ, η δυτική πλευρά του συγκροτήματος. «Η άλλη πόλη, η σύγχρονη, η αναπτυσσόμενη, με τα μεγάλα δημόσια κτίρια, η Αθήνα με άλλα λόγια από την “καλλιμέγαρο”, όπως την αποκαλεί ο Μητσάκης, οδό Σταδίου και πάνω απουσιάζει». Ο σκιαθίτης πεζογράφος φτάνει για πρώτη φορά στην πρωτεύουσα το 1869, ώστε να συνεχίσει τις εγκύκλιές σπουδές του – είναι η περίοδος που μένει στο Ριζόκαστρο, στις υπώρειες της Ακρόπολης -, διαμένοντας τελικά στην Αθήνα, με μικρότερα ή μεγαλύτερα διαλείμματα απουσίας, ως τον Μάρτιο του 1908 (έδρα της τελευταίας τριετίας η Δεξαμενή). Η αρχή, ως γνωστόν, κάθε άλλο παρά εύκολη ήταν: «Με 6 χιλ. δραχμάς διετηρήθην εγώ εις τας Αθήνας επί 10 έτη, πότε νηστικός και πότε χορτάτος… Τον ένα μήνα είχον μία προγύμνασιν, τον άλλον δεν είχα. Συνεχής τις και μόνιμος εργασία δεν ευρέθη δι’ εμέ» γράφει προς τον πατέρα του τον Οκτώβριο του 1881 («Γράμματα», με πρόλογο και σημειώσεις Octave Merlier, Βιβλιοπωλείο Ιωάννου Σιδέρη, 1934, ανάκτηση από την Ανέμη, σ. 146). Η αναστοχαστική διάθεση δεν θα τον εγκαταλείψει όσο αλλάζει τα «ζωντανά κιβούρια» του, κατά τον δηλωτικό τίτλο ενός από τα διηγήματα. «Στα δωμάτια αυτά μπορούσε να ζει απαρατήρητα τη μόνωσή του και την απόστασή του από τον κόσμο και τα θέλγητρά του, να καλλιεργεί τη μελαγχολία του, να βυθίζεται “εις σκέψεις, εις αναμνήσεις, εις ρεμβασμούς”…», όπως σημειώνει ο Στ. Ζουμπουλάκης.

Περιπατητής

Τα 46 αθηναϊκά διηγήματα αντιστέκονται – και αυτά – στην αποσπασματική ή μονομερή ανάγνωση, καθώς ο Παπαδιαμάντης δεν είναι ο «φωτογράφος» ή ηθογράφος που ικανοποιεί τις προκατασκευασμένες ερμηνείες. Δεν απομακρύνεται απ’ την πραγματικότητα της πόλης – αντιθέτως, την περπατάει και τη ζει. «Παρακολουθεί και καταγράφει την ενέργειά της και παράλληλα φέρνει στην επιφάνεια τον εσωτερικό της σπασμό… Η μνήμη του μεταφέρεται διαδοχικά από τα έγκατα των ψυχών στη Σκιάθο και στις φτωχογειτονιές της Αθήνας» παρατηρεί ο Ματθαίος Μουντές στο αφιέρωμα «Φώτα ολόφωτα» (Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο, 2001, επιμ. Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος). Ο Παπαδιαμάντης συμβιώνει με τους μπεκιάρηδες (εργένηδες) και τις «ξενοδουλεύουσες» των χαμογείων, συλλέγει τα «πάθια και τους καημούς» απελπισμένων και μοναχικών ανθρώπων, μπαινοβγαίνει στα μικρά λαϊκά νεοκλασικά σπίτια του Ψυρή – διώροφα, με μπαλκόνι και εσωτερική αυλή: «τρώγλαι, άλλα χωρίς παράθυρα, όλα σχεδόν με σαθρούς τους τοίχους, κατείχοντο από διαφόρους» («Ο γείτονας με το λαγούτο», 1900). Και αλλού: «δεν συνέβη να πέση όλη η οροφή διά νυκτός πέραν του προσκεφάλου μου, όπως το είχον πάθει μίαν φοράν… εις ένα δρόμον του Αγ. Αθανασίου, εκείθεν του Ψυρρή. Νομίζω επιγράφεται “οδός Αριστοφάνους”» («Η ψυχοκόρη», 1925). Περιηγείται τις γειτονιές, τα ταβερνομπακάλικα, ακούει τις μουσικές της νύχτας, επισκέπτεται τα «αναρίθμητα παλαιά παρεκκλήσια» στα Αναφιώτικα, αλλά και τα εξοχικά καφενεία: «Ημην πάντοτε τακτικός περιπατητής, συχνά συνέβαινεν εις το ήμισυ του περιπάτου να κάμω σταθμόν εις εν από τα εξοχικά κέντρα ή τα προάστια της πόλεως. Εβλεπα εκεί διαφόρους θαμώνας, τους ιδίους πάντοτε φιλησύχους γέροντας, αποστράτους, πολιτικούς συνταξιούχους, ακόμη και ιερωμένους, διατελέσαντας εφημερίους εις μεμακρυσμένας ελληνικάς αποικίας. Ολοι ούτοι ηγάπων τον δροσερόν αέρα, την πρασινάδα και την θέαν την ανοικτήν, κι εσύχναζον εις εν ή άλλο καφενείον, παρά το Στάδιον, την Δεξαμενήν, τους Αμπελοκήπους, προς τα Πατήσια, ή εις τα Πευκάκια, ή εις τα κράσπεδα της Ακροπόλεως, και εις άλλα μέρη. Εκαστος εξ όλων είχε την προτιμωμένην εξοχήν του και το ευνοούμενον καφενείον του» (από το «Εξοχικόν κρούσμα», 1906).

Ο αναγνώστης ας θεωρήσει καταχρηστική την υπενθύμιση ότι πίσω από τα διηγήματα του τόμου και τις σημειώσεις του Στ. Ζουμπουλάκη ξεκινούν ποικίλες διακλαδώσεις προς το παπαδιαμαντικό τοπίο. Ακόμη και ο πιο απροετοίμαστος «επισκέπτης» διαισθάνεται, έτσι κι αλλιώς, τις υπόγειες διαδρομές που υπόσχεται αυτός ο λόγος ο μετρημένος και γεωμετρημένος, ο άλλοτε ελλειπτικός, μιας επιφάνειας που αντανακαλά σε βάθος. Δίκην παραδείγματος θα χρησιμοποιήσουμε τον «διάλογο» που αναπτύσσεται ανάμεσα στον «Ξεπεσμένο δερβίση» των «Αθηναϊκών» και την «Πεπρωμένη νύχτα» από τον «Στεναγμό των πενήτων» (ΠΕΚ, 2016). Το διήγημα δημοσιεύεται στην εφημερίδα «Ακρόπολις» τον Ιανουάριο του 1896 (τρεις μήνες πριν από την αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων). Θυμίζουμε εν τάχει: ο δερβίσης του διηγήματος – ξένος, μουσουλμάνος – διανυκτερεύει σε ολονύκτιο καφενείο, όπου παίζει και το νάι του. Κάποια στιγμή διορίζεται στην περιοχή νέος αστυνόμος, ο οποίος για να δείξει τον ζήλο του διατάζει μια νύχτα να κλείσει το καφενείο. Αυτό σημαίνει ότι ο δερβίσης θα μείνει άστεγος, εκτεθειμένος στο κρύο. Ο Παπαδιαμάντης, ωστόσο, «προνοεί» για «τούτον τον ξένον, ος ως ξένος ουκ έχει την κεφαλήν πού κλίνη»: «Παρέκει ήτο η σήραγξ. Εσκάπτετο, ήτο σκαμμένη… Ο Δερβίσης ο πλάνης κατήλθεν εις το βάθος της σήραγγος. Ισως ήλπιζε να εύρη περισσότερον απέγκειο εκεί». Για να ζεσταθεί, αλλά και να περάσει την ώρα του, έβγαλε το νάι του και άρχισε να παίζει. Συμπληρώνει και επεξηγεί, λοιπόν, ο Στ. Ζουμπουλάκης στον «Στεναγμό»: «Η σήραγγα… είναι του σιδηρόδρομου Αθηνών – Πειραιώς, οι γραμμές του οποίου προεκτάθηκαν από τον μοναδικό σταθμό του Θησείου μέχρι την Ομόνοια, με ενδιάμεσο σταθμό το Μοναστηράκι, και η οποία άρχισε να λειτουργεί τον Μάιο του 1895 (σ.σ.: ο ιστορικός χρόνος του διηγήματος)». Και παρακάτω: «Τούτη η συνηθισμένη νύχτα έχει κάτι ιερό. Συντελείται σε αυτήν ένα θαύμα, το θαύμα του άσματος του Δερβίση, το θαύμα της φωνής του νάι, εκεί στη σκιά της Ακρόπολης…». Εκεί όπου ακούγεται η λαϊκή θυμοσοφία (και) στα τουρκικά: «Μπού ντουνιά τσαρκ φιλέκ», «αυτός ο κόσμος είναι σφαίρα και γυρίζει». Είναι η Αθήνα που αγαπάει να περιδιαβάζει ο Παπαδιαμάντης – αυτή που αποκαλύπτεται στο κείμενο «Αι Αθήναι ως ανατολική πόλις», το τελευταίο που έχει ερανισθεί στον τόμο. Η μεγαλούπολη ως «κράμα τι ηδυπαθές, απερίγραπτον, άρρητον, το οποίον μόνον η τουρκική λέξις γκιουζέλ θα ηδύνατο κατά προσέγγισιν να εκφράση». Η Αθήνα όπου συνυπάρχουν το παλαιό τζαμί (Τζισταράκη ή Κάτω Σιντριβανιού), «δωδεκάδες μαγειρεία και πατσατζίδικα», «εικοσάδες ταβέρνες», τα Τσαρουχάδικα, τα Γύφτικα, η Παναγία η Βλασσαρού, οι Αγιοι Απόστολοι, το Ριζόκαστρο (η περιοχή της σημερινής Πλάκας που ξεκινά από τη συμβολή των οδών Τριπόδων και Επιχάρμου και φτάνει ως την οδό Μάρκου Αυρηλίου), πατινάδες με κιθάρα και μαντολίνο, «μειλίχιοι ψιθυρισμοί». Και ο λατρευτικός χριστιανισμός; Οι λειτουργίες, οι ιερείς και τα λαϊκά παγανιστικά κατάλοιπα που βρίσκουν χώρο μέσα στους ναούς; Εκτός τριών εξαιρέσεων («Πάσχα ρωμέικο», «Χωρίς στεφάνι», «Το θαύμα της Καισαριανής») ανήκουν όλα στη γενέθλια μνήμη της Σκιάθου.

Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης
Τα Αθηναϊκά
Επιλογή, εισαγωγή Σταύρος Ζουμπουλάκης
Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2020, σελ. 424
Τιμή 19,80 ευρώ
(bookstore-amerikis@miet.gr)