Πόσο διαφορετικά ακούγονται οι απόηχοι του Μεγάλου Πολέμου

Στο διάσημο βιβλίο «The Sleepwalkers», ο βρετανός καθηγητής Κρίστοφερ Κλαρκ μελετώντας τις αιτίες του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου συμπέρανε ότι ήταν περισσότερο τραγωδία παρά έγκλημα. Τον Μεγάλο Πόλεμο προκάλεσαν οι λεγόμενοι «υπνοβάτες», οι οποίοι δεν είχαν την αίσθηση του ιστορικού μεγέθους της καταστροφής που προξένησαν. Η καταστροφή δεν αφορούσε μόνο την εκατόμβη των θυμάτων και τις υλικές ζημιές, αλλά, πάνω απ’ όλα, την κατάρρευση της ευρωπαϊκής πολιτικής τάξης του «όμορφου 19ου αιώνα». Το βιβλίο του Κλαρκ έγινε η «πολιτική Βίβλος» πολιτικών και διανοουμένων, οι οποίοι εξέφραζαν πάντα την ίδια προειδοποίηση – να μην επαναληφθεί το «υπνοβατικό» προηγούμενο. Για έναν Δυτικοευρωπαίο η αφήγηση του Κλαρκ είναι λογική και περιέχει επιπλέον το πλεονέκτημα της ηθικής ευγένειας. Ωστόσο, για έναν Πολωνό αυτή η αφήγηση διαφέρει ριζικά από τις εμπειρίες του 20ού αιώνα στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη.

Ενα από τα πιο γνωστά αποσπάσματα από την πολωνική λογοτεχνία, η προσευχή από τη «Λιτανεία του προσκυνητή» του μεγαλύτερου ποιητή Ανταμ Μιτσκιέβιτς, «Εναν πόλεμο για την Ελευθερία των λαών! Σου ζητάμε, Κύριε», θεωρείται προφητικό για το ξέσπασμα του πολέμου, ο οποίος έφερε στους Πολωνούς την ελευθερία ύστερα από 123 χρόνια υποδούλωσης της χώρας.

Η νίκη της Αγγλίας και της Γαλλίας άνοιξε τον δρόμο για την επανάκτηση της ανεξαρτησίας της Πολωνίας, και έτσι αυτές οι δύο χώρες θεωρήθηκαν «φιλικές» και «συμμαχικές» στον κώδικα της πολωνικής πολιτικής αυτογνωσίας.

Η ιδέα για το, αναγεννημένο το 1918, πολωνικό κράτος προσδοκούσε τη λειτουργία του μέσα σε μια ευρύτερη ένωση των κρατών της Κεντρικής Ευρώπης. Ωστόσο η στρατιωτική συμμαχία με τους Ουκρανούς και τους Λευκορώσους διαλύθηκε υπό την πίεση των μπολσεβίκων. Οι δυνάμεις αρκούσαν μόνο για την υπεράσπιση της χώρας ενάντια στους μπολσεβίκους, οι οποίοι το καλοκαίρι του 1920 συγκεντρώθηκαν στα περίχωρα της Βαρσοβίας. Δεν αρκούσαν όμως για την ανανέωση της ιδέας της ένωσης των κρατών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, η οποία έμεινε σαν ηχώ που επαναλαμβάνεται στην πολιτική της Πολωνίας την τελευταία εκατονταετία. Κατά κύριο λόγο, είναι η ηχώ των ονείρων για την πολιτική ολοκλήρωση, η οποία δεν θα μπορούσε πλέον να καθιερωθεί αποκλειστικά στα κεντρικά και ανατολικά τμήματα της Ευρώπης, αλλά ως μέρος ενός μεγάλου σχεδίου για όλη την ήπειρο. Ετσι εξηγείται ο ενθουσιασμός των Πολωνών για την ένταξή τους στην ΕΕ, αλλά και για τη διεύρυνσή της με την Ουκρανία, τη Λευκορωσία, τη Μολδαβία και τη Γεωργία. Η ιδέα της «μεταφοράς» της ΕΕ προς την Ανατολή έχει στιγματίσει την πολιτική του σύγχρονου πολωνικού κράτους.

Υπάρχει και μια άλλη μακρινή ηχώ εκείνης της εποχής, η οποία έμεινε στη μνήμη της Πολωνίας. Οταν το 1920 όλα τα πολωνικά σχέδια, ακόμα και η ίδια η ύπαρξη του κράτους, απειλήθηκαν, οι «συμμαχικές» και «φιλικές» ευρωπαϊκές δυνάμεις πήραν παράδοξα το μέρος των μπολσεβίκων και ανάγκασαν την πολωνική κυβέρνηση να παραδώσει στη σοβιετική Ρωσία το ήμισυ της επικράτειάς της.

Ποτέ ξανά δεν ήταν δυνατό να εξαλειφθεί στην Πολωνία αυτή η δυσπιστία προς τους ευρωπαίους «φίλους», η οποία ενισχύθηκε τον Σεπτέμβριο του 1939 και, στην πραγματικότητα, συνεχίζεται μέχρι και σήμερα. Αυτό προκαλεί και την ιδιαίτερη ευαισθησία της Πολωνίας για την απόρριψη από την Ευρώπη των Ουκρανών και των Λευκορώσων, δηλαδή των μοναδικών λαών που πριν από έναν αιώνα, μαζί με τους Πολωνούς, αντιμετώπισαν ένοπλα τη σοβιετική απειλή. Αυτό μάς κάνει να καταλάβουμε γιατί πάνω από 1 εκατομμύριο ουκρανοί μετανάστες έγιναν δεκτοί, ζουν και εργάζονται στην Πολωνία. Και γιατί στη Σύνοδο Κορυφής της ΕΕ ο πολωνός πρωθυπουργός ανέπτυξε ένα σχέδιο εκτεταμένης οικονομικής στήριξης της Λευκορωσίας.

Στο διάσημο βιβλίο του, ο καθηγητής Κλαρκ απέδειξε ότι οι απόηχοι του Μεγάλου Πολέμου μπορούν να ακουστούν καθαρά στη σύγχρονη πολιτική. Είναι αλήθεια. Μόνο που οι πολωνικοί απόηχοι ακούγονται λίγο διαφορετικοί από αυτούς που άκουσε ο μεγάλος βρετανός ιστορικός.

Ο Γιαν Ροκίτα είναι φιλόσοφος, πολιτικός, μέλος της δημοκρατικής αντιπολίτευσης, πρώην βουλευτής και πρώην επικεφαλής της κοινοβουλευτικής ομάδας της Πλατφόρμας των Πολιτών. Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο μηνιαίο πολωνικό περιοδικό «Wszystko Co Najwazniejsze», ως μέρος του ιστορικού προγράμματος του Ινστιτούτου Εθνικής Μνήμης.