Σχολείο χωρίς… βιβλία και μαθήματα

H Φινλανδία ολοκληρώνει τη νέα μεγάλη εκπαιδευτική της επανάσταση και γίνεται φέτος η πρώτη χώρα στην Ευρωπαϊκή Ενωση, που «ξεφορτώθηκε», για τα καλά, όλα τα σχολικά μαθήματα! Τουλάχιστον στη μορφή που τα ξέραμε. Και ενώ στην Ελλάδα ετοιμαζόμαστε να γράψουμε μερικές δεκάδες ακόμη σχολικά βιβλία στο ίδιο πνεύμα με εκείνα που είχαμε γράψει προ εικοσαετίας (σε πολλές περιπτώσεις και από τους ίδιους συγγραφείς), το βλέμμα της παγκόσμιας εκπαιδευτικής κοινότητας στρέφεται και πάλι εκεί όπου είχε… συνηθίσει να κοιτάζει: «Επιχείρηση Φαινόμενα» ή αλλιώς «Phenomenon learning». Η νέα εκπαιδευτική καινοτομία στη Φινλανδία ξεκίνησε πριν από τέσσερα χρόνια και φέτος ολοκληρώνεται, απλώνοντας την εκπαιδευτική της «αύρα» πάνω από όλα τα συστήματα παιδείας του πλανήτη, παρά την περίοδο της πανδημίας που «πάγωσε» τον χρόνο στα σχολεία σε παγκόσμιο επίπεδο. Τι σημαίνει αυτό; Κατάργηση όλων των επιστημονικών αντικειμένων. Τι δείχνουν όλες οι εκπαιδευτικές έρευνες Pisa του ΟΟΣΑ (Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης); Οτι τα περισσότερα παιδιά παίρνουν στο σχολείο τους στείρες γνώσεις τις οποίες δεν μπορούν να εφαρμόσουν στην πραγματική τους ζωή. «Πρωταγωνίστρια» εδώ η Ελλάδα. Οι Φινλανδοί, λοιπόν, κατάργησαν όλα τα επιστημονικά αντικείμενα όπως διδάσκονταν στα σχολεία και κατ’ επέκταση όλα τα σχολικά μαθήματα, κάνοντας εκπαιδευτική «στροφή».

Συνεργασία επιστημών

Φυσική, Μαθηματικά, Λογοτεχνία; Τέρμα. Αλλιώς διδάσκονταν οι νέοι το 1900 και αλλιώς σήμερα που οι ίδιοι έχουν πρόσβαση σε εκατομμύρια πηγές πληροφορίας και πολύ συχνά μπορούν να «συνδιαμορφώνουν» τη γνώση. Σήμερα οι νέοι στα σχολεία μαθαίνουν πώς εφαρμόζουμε τη γνώση πρακτικά στη ζωή μας, αλλά και πώς λύνουμε προβλήματα συνδεδεμένα με τις κοινωνίες. Η διδασκαλία στις τάξεις στη Φινλανδία γίνεται πλέον μέσω των φυσικών φαινομένων και μόνο. Σε μια γιγαντιαία «συνεργασία» μεταξύ όλων των επιστημών (τη λεγόμενη «συνεργατική» μέθοδο που ακούμε στη χώρα από το 2000, αλλά ελάχιστα αποτελέσματα της είδαμε μέσα στις σχολικές τάξεις), όλα τα γεγονότα και φαινόμενα διδάσκονται σε μια διεπιστημονική μορφή. Μέσα από αυτά οι μαθητές δεν μαθαίνουν πώς να απαντάνε σε ερωτήσεις των καθηγητών τους. Μαθαίνουν πώς να ρωτάνε.

Για παράδειγμα, η αγορά εργασίας και οι συνθήκες που αυτή δημιουργεί στις κοινωνίες είναι ένα «φαινόμενο» που θα μπορούσε να απασχολήσει μια τάξη για πολλούς μήνες. Σε αυτή τη λογική, μια έκρηξη ηφαιστείου διδάσκεται από την οπτική γωνία της Φυσικής, της Γεωγραφίας, της Ιστορίας, της Χημείας. Ενα ιστορικό γεγονός όπως οι παγκόσμιοι πόλεμοι που συγκλόνισαν την ανθρωπότητα δεν αναλώνεται στη διδασκαλία ημερομηνιών και την απομνημόνευση ονομάτων. Διδάσκεται μέσα στο ιστορικό πλαίσιο που εξελίχθηκε, μαζί με Γεωγραφία, Μαθηματικά, Οικονομία κ.λπ.

Ολα αυτά σε μια χώρα όπου έχει καταργηθεί έως και η καλλιγραφία (η απόφαση αυτή βέβαια αντιμετωπίστηκε με σκεπτικισμό από τα υπόλοιπα εκπαιδευτικά συστήματα του πλανήτη), οπότε όλα γίνονται μέσα από τάμπλετ και οθόνες υπολογιστών.

Αγονη διδασκαλία

Η νέα αυτή εκπαιδευτική μεταρρύθμιση ξεκίνησε πιλοτικά σε μεγαλύτερους μαθητές (από 16 ετών και άνω), ώστε να μπορούν και οι ίδιοι να διαλέξουν ποιο φυσικό ή κοινωνικό φαινόμενο θέλουν να μελετήσουν και έτσι να χαράζουν από νωρίς την εκπαιδευτική τους πορεία μέχρι τις σπουδές τους και την επαγγελματική τους ζωή. Σήμερα όλοι οι μαθητές διαλέγουν μέσα στην τάξη τους «φαινόμενα» με την καθοδήγηση βέβαια των καθηγητών τους για να «απλωθούν» οι γνώσεις τους σε πολλά διαφορετικά επίπεδα. Τα μεμονωμένα μαθήματα δεν έχουν καταργηθεί τελείως, καθώς παραμένουν επιστημονικά αντικείμενα που έχουν μία μόνο διάσταση και πρέπει να διδαχτούν. Αυτά όμως αποτελούν ένα μικρότερο κομμάτι της καθημερινής διδασκαλίας στα σχολεία. Ανάμεσα σε αυτά, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο μάθημα της Γλώσσας.

Φυσική προϋπόθεση των παραπάνω είναι ότι η «μετωπική» διδασκαλία, η άγονη δηλαδή για τις ημέρες μας μορφή της διδασκαλίας κατά την οποία ο καθηγητής κάθεται απέναντι από τον μαθητή και παραδίδει, έχει καταργηθεί τελείως. Πλέον ομάδες μαθητών μαζί με τον καθηγητή ή την καθηγήτριά τους συνεργάζονται και επιλέγουν το κάθε φαινόμενο που θα ερευνήσουν.

Οπως είναι φυσικό, για όλα αυτά απαιτείται ένα γιγαντιαίο πρόγραμμα επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών. Αλλά η Φινλανδία δεν φοβάται να επενδύσει στην Παιδεία. Ξέρει ότι τα σχολεία υπάρχουν για τους μαθητές τους και οι εκπαιδευτικοί είναι προικισμένοι επιστήμονες που απολαμβάνουν μεγάλου κύρους στις τοπικές κοινωνίες. Κατ’ επέκταση, με ζωηρό ενδιαφέρον, ποσοστό μεγαλύτερο του 70% των καθηγητών στο Ελσίνκι έχουν ξεκινήσει προγράμματα εκμάθησης και νέων διδακτικών μεθόδων, τα οποία φυσικά οδηγούν σε μεγαλύτερους μισθούς, κάτι που επίσης το κράτος δίνει απλόχερα, ως θεμέλιο της ίδιας της ύπαρξής του.

Ανταγωνισμός

Αγαπημένο μάθημα σε πολλές φινλανδικές τάξεις τον τελευταίο καιρό είναι το «φαινόμενο» της Ευρωπαϊκής Ενωσης που ερευνάται μέσω της μελέτης της ευρωπαϊκής Ιστορίας, Γεωγραφίας, Ξένων Γλωσσών, Οικονομικών ή άλλων. Και εδώ βέβαια να θυμίσουμε ότι στη Φινλανδία δεν καλλιεργείται ο ανταγωνισμός και το εκπαιδευτικό σύστημα δεν βασίζεται παρά ελάχιστα σε τεστ και βαθμολογία, κάτι που τα παιδιά το μαθαίνουν μόνο στο Γυμνάσιο.

Τα παραδείγματα είναι πολλά: πρόσφατα οι μαθητές των τελευταίων τάξεων του σχολείου στο Ελσίνκι κλήθηκαν να επιλέξουν ένα φαινόμενο που σχετίζεται με την Ευρώπη. Επέλεξαν λοιπόν το Αουσβιτς, τον πολιτισμό τροφίμων στη Γερμανία και την ευρωπαϊκή τέχνη. Πώς λειτουργεί αυτή η μορφή της μάθησης; Οταν επιλέγεται ένα «φαινόμενο» σε μια τάξη, οι καθηγητές βοηθούν τους μαθητές να εντοπίσουν την ουσία του και να λύσουν τα προβλήματα που το συνοδεύουν, αφού τα μελετήσουν και έχουν μια πλήρη εικόνα για αυτά. Συχνά οι εκπαιδευτικοί μπορεί να χρειαστεί να δομήσουν τα μαθήματα με τέτοιον τρόπο, ώστε να απαιτείται από τους μαθητές να αγγίξουν πολλαπλά θέματα.

Αυτά στη Φινλανδία. Γύρω μας τα δεδομένα έχουν αλλάξει. Και ποια καλύτερη περίοδος για τη μελέτη νέων διδακτικών μεθόδων σε ένα εκπαιδευτικό σύστημα (όπως το ελληνικό) που έχει εγκλωβιστεί σε «λαβύρινθο» γύρω από τις πανελλαδικές εξετάσεις;

Στη Φινλανδία τα «φαινόμενα» μελετώνται ως πλήρεις οντότητες, στο πραγματικό τους πλαίσιο, με τις πληροφορίες και τις δεξιότητες που σχετίζονται με αυτά. Ισως ένα «φαινόμενο» σε μια τάξη μπορούσε να είναι το… ατελείωτο εκπαιδευτικό πρόβλημα της Ελλάδας και το πώς εγκλωβίζονται οι κοινωνίες σε κρίση…