Η σημασία του αναπτυξιακού ταμείου

Κυρίαρχο στοιχείο απέναντι στην πανδημία σε επίπεδο ΕΕ είναι η κοινή δράση μέσω της δημιουργίας του Αναπτυξιακού Ταμείου (Next Generation EU Fund), το οποίο θα χρηματοδοτήσει αναπτυξιακές πρωτοβουλίες την περίοδο 2021-2026 αξίας 750 δισ. ευρώ σε σταθερές τιμές. Η Ελλάδα θα εισπράξει 30,2 δισ. ευρώ σε σταθερές τιμές 2018, εκ των οποίων 17,7 δισ. ευρώ θα είναι επιχορηγήσεις και τα υπόλοιπα 12,5 δισ. ευρώ θα είναι πολύ χαμηλότοκα δάνεια, για δράσεις αναπτυξιακές, με σημαντικότερες αυτές που αφορούν τη μετάβαση στην πράσινη ενέργεια, την εξοικονόμηση ενέργειας, την ψηφιοποίηση του δημόσιου τομέα και της οικονομίας γενικότερα, καθώς και τη θωράκιση του τομέα της υγείας. Είναι αξιοσημείωτο ότι η Ελλάδα λαμβάνει αναλογικά πολύ περισσότερα κονδύλια από αυτά που αναλογούν στην κλείδα της (αυτή π.χ. που χρησιμοποιεί η ΕΚΤ στα προγράμματα αγορών κρατικών ομολόγων). Με τα κονδύλια αυτά, εφόσον απορροφηθούν έγκαιρα, εφόσον ενισχύσουν δραστηριότητες με υψηλή εγχώρια προστιθέμενη αξία, δραστηριότητες που προωθούν εξαγωγές και υποκαθιστούν εισαγωγές και εφόσον συνδυαστούν με τις κατάλληλες μεταρρυθμίσεις, η Ελλάδα θα έχει κάνει τη μετάβαση στο πολυπόθητο νέο αναπτυξιακό πρότυπο, παρά το γεγονός ότι θα είναι μια χώρα πολύ υψηλού δημόσιου χρέους, το οποίο όμως με τις ρυθμίσεις που είχαν γίνει στο παρελθόν, μπορεί να εξυπηρετείται. Βασικός καθοριστικός παράγων για αυτό αναδεικνύεται η συνετή δημοσιονομική πολιτική σε μεσομακροπρόθεσμη βάση και, κυρίως, η επίτευξη υψηλών ρυθμών οικονομικής ανάπτυξης σε σχέση με τα επιτόκια δανεισμού της χώρας (θετική διαφορά της λεγόμενης χιονοστιβάδας, g-r). Οι πρώτες εκτιμήσεις της Τράπεζας της Ελλάδος για τις επιπτώσεις του Αναπτυξιακού Ταμείου στον ετήσιο ρυθμό οικονομικής ανάπτυξης, είναι 1,9% (δεν έχει ενσωματωθεί ακόμη στις προβλέψεις).

Ο Γιάννης Στουρνάρας είναι διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος

Διαχείριση του χρέους (για) μετά (;) την πανδημία

Οι εξελίξεις στην αγορά ελληνικού χρέους τον τελευταίο χρόνο έδειξαν τις αγκυλώσεις στο πλαίσιο που δημιουργήθηκε με την «καθαρή έξοδο από τα μνημόνια» του 2018. Αναδείχθηκε η περιορισμένη αποτελεσματικότητα της επιλογής του «μαξιλαριού ρευστότητας» ως ασφαλιστηρίου έναντι των αγορών. Αντίθετα αναδείχθηκε η απόλυτη αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων του Ευρωσυστήματος, από τις οποίες το πλαίσο «καθαρής εξόδου» απέκλειε την Ελλάδα. Με τις έκτακτες παρεμβάσεις της ΕΚΤ, οι περιορισμοί ήρθησαν προσωρινά.

Οι δημοσιονομικοί περιορισμοί έχουν αρθεί – επίσης προσωρινά – και το ύψος του δημόσιου χρέους δεν είναι θέμα προβληματισμού για όλες τις χώρες της Ευρώπης. Δεν θα είναι και μετά το πέρας της κρίσης, μέχρις ότου επιτευχθεί ο στόχος του πληθωρισμού – για όλες τις χώρες πλην της Ελλάδας, η οποία πρέπει να επανέλθει στη μεταμνημονιακή τροχιά. Η κανονικότητα στη διαχείριση του χρέους είχε «αφεθεί» στην επιδιωκόμενη αναβάθμιση σε investment grade. Εκ των πραγμάτων, ο στόχος απομακρύνεται, οπότε τίθεται πιεστικά και το ζήτημα της αποκατάστασης νέας ενδιάμεσης ισορροπίας, χωρίς τα ευεργετήματα παρεμβάσεων της ΕΚΤ.

Ως διέξοδος προτείνεται σειρά μέτρων με πρώτο την από κοινού με τους εταίρους – κυρίως με ESM – δημιουργίας νέου πλαισίου, πέραν αυτού της «καθαρής εξόδου». Το νέο πλαίσιο προβλέπει την αντικατάσταση του «μαξιλαριού ρευστότητας», την επιθετική έξοδο στις αγορές για την εκμετάλλευση του παραθύρου ευκαιρίας των χαμηλών επιτοκίων, την επιλεξιμότητα της Ελλάδας για τις παρεμβάσεις ΕΚΤ, την προσφορά «βάθους» στην αγορά ελληνικού χρέους και τη σταδιακή μερική αντικατάσταση δανειστών (από θεσμούς στις αγορές).

Ο Γιώργος Προκοπάκης είναι σύμβουλος επιχειρήσεων

Οικονομία και
τραπεζικός τομέας

Το 2020 η παγκόσμια κρίση του κορωνοϊού μετέβαλε τις εγχώριες και διεθνείς συνθήκες του οικονομικού και χρηματοοικονομικού περιβάλλοντος προς το δυσμενέστερο για τουλάχιστον μία τριετία, περιορίζοντας τα αρχικά φιλόδοξα σχέδια των τραπεζών για γρήγορη και συνολική εξυγίανση των ισολογισμών τους. Οι τράπεζες το 2020 έχουν επαρκή ρευστότητα για την καθημερινή λειτουργία τους λόγω της επεκτατικής νομισματικής πολιτικής της ΕΚΤ, αλλά η εικόνα τους όσον αφορά την αναγκαιότητα κεφαλαιακής ενίσχυσης είναι αμφίσημη και διαφέρει σημαντικά από τράπεζα σε τράπεζα.

Μια ανάλυση ευαισθησίας στις τιμές μεταβίβασης των Μη Εξυπηρετούμενων Ανοιγμάτων (ΜΕΑ) και στους ελάχιστους στόχους κεφαλαιακής επάρκειας του επόπτη δείχνει μια εύθραστη κατάσταση. Το 2021-2023 είναι δυνατή η εξυγίανση των ισολογισμών των τραπεζών χωρίς νέες αυξήσεις κεφαλαίου, αλλά μόνο στα αισιόδοξα από τα σενάρια της ανάλυσης και υπό πολύ αυστηρές προϋποθέσεις. Πρώτη προϋπόθεση, η ελληνική οικονομία να σταθεί όρθια και οι τράπεζες να μην αντιμετωπίσουν μια νέα γενιά μη εξυπηρετούμενων ανοιγμάτων. Δεύτερη πρϋπόθεση, η σταδιακή επιστροφή στην προ κρίσης κανονικότητα με βελτίωση στην κουλτούρα πληρωμών των δανειζομένων. Τρίτη προϋπόθεση, οι τιμές μεταβίβασης των χαρτοφυλακίων των ΜΕΑ να μην υποστούν σημαντική μείωση σε σχέση με τις τιμές πριν από την κρίση του κορωνοϊού. Τέταρτη προϋπόθεση, ο SSM (Ενιαίος Εποπτικός Μηχανισμός) να συνεχίσει την πολιτική ανοχής απέναντι στα προβλήματα των τραπεζών στην Ελλάδα και την υπόλοιπη Ευρωπαϊκή Ενωση. Με αυτές τις προϋποθέσεις ένας νέος ενάρετος κύκλος θα μπορούσε να ξεκινήσει ανάμεσα στον τραπεζικό τομέα και στην πραγματική οικονομία.

Το έτος 2021 αναμένεται να είναι δυσκολότερο από το 2020 για τις τράπεζες. Η περίοδος χάριτος (moratorium) προς τους δανειζόμενους υπό την ανοχή του SSM (Single Supervisory Mechanism ή Ενιαίου Εποπτικού Μηχανισμού) πιθανόν να έχει τελειώσει και οι τράπεζες θα κληθούν να επαναξιολογήσουν την πιστοληπτική ικανότητα των ιδιωτών και των εταιρειών-πελατών τους με βάση τα νέα δεδομένα και να χορηγήσουν φρέσκα κεφάλαια. Και η πίεση για χρηματοδότηση θα είναι μεγάλη, παρά τις πιθανόν δυσμενείς αντικειμενικές συνθήκες. Παρά ταύτα, δεν αναμένεται ένας άμεσος νέος φαύλος κύκλος μεταξύ οικονομίας και τραπεζικού τομέα, όπως στο παρελθόν. Σήμερα, σε αντίθεση με την ελληνική κρίση 2010-2018, η ρευστότητα υπάρχει και είναι διαθέσιμη ώστε να διοχετευτεί προς τις βιώσιμες επιχειρήσεις. Στα επόμενα χρόνια αναμένεται, επίσης, και στήριξη της οικονομίας από τα ευρωπαϊκά ταμεία, με πόρους περίπου €70 δισ. και χωρίς τις περιοριστικές δεσμεύσεις για μεγάλου μεγέθους πρωτογενή πλεονάσματα που υπήρχαν στη διάρκεια της ελληνικής κρίσης.

Μεσοπρόθεσμα, μετά την ευκταία εξυγίανση των ισολογισμών, οι προκλήσεις των ελληνικών τραπεζών παραμένουν μεγάλες. Το διεθνές περιβάλλον των χαμηλών επιτοκίων, ο έντονος διεθνής ανταγωνισμός από εταιρείες υψηλής τεχνολογίας που σταδιακά εισχωρούν στη λιανική τραπεζική και η διαρκής αυστηροποίηση του ευρωπαϊκού εποπτικού πλαισίου πιέζουν την κερδοφορία τους, όπως ακριβώς και στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές τράπεζες. Στην Ελλάδα, βέβαια, η κερδοφορία πιέζεται και για επιπλέον εγχώριους λόγους.

Ο Γκίκας Χαρδούβελης είναι Senior Independent Director στην Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος, καθηγητής του Πανεπιστημίου Πειραιώς και πρώην υπουργός Οικονομικών

Τρία προβλήματα – προκλήσεις

1 Αβεβαιότητα για τη διάρκεια και την ένταση της  υγειονομικής κρίσης. Μέχρι να δοθεί ικανοποιητική λύση στο υγειονομικό πρόβλημα, οι οικονομικές συνέπειες της κρίσης θα συμβαδίζουν με την ικανότητα προσαρμογής των προσωπικών και κοινωνικών συμπεριφορών στα νέα δεδομένα.

2 Δημοσιονομικά ελλείμματα και υπερδανεισμός του κράτους. Το δημόσιο χρέος είναι πολύ υψηλό, η διαχείρισή του όμως σήμερα είναι πολύ πιο εύκολη σε σχέση με την περίοδο που ξεκίνησε η κρίση χρέους στην Ελλάδα διότι: τα δημοσιονομικά μέτρα που λαμβάνονται τώρα είναι συνήθως προσωρινού χαρακτήρα, το κόστος εξυπηρέτησής του βρίσκεται σήμερα στο 50% περίπου αυτού που υπήρχε την περίοδο 2009-2010 λόγω των πολύ καλών ποιοτικών χαρακτηριστικών του, τα σημερινά χαμηλά επιτόκια αναμένεται να διατηρηθούν για κάποιο διάστημα ακόμη, το μεγαλύτερο μέρος του ελληνικού δημόσιου χρέους βρίσκεται στο τραπέζι του Eurogroup και η βιωσιμότητά του μπορεί να βελτιωθεί περαιτέρω αν χρειαστεί, υπάρχει προοπτική γρήγορης ανάπτυξης μετά το τέλος της τρέχουσας υγειονομικής κρίσης λόγω του αναπτυξιακού αποθέματος που υπάρχει και ενισχύεται από το λεγόμενο Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανασυγκρότησης.

3 Αντιμετώπιση των προκλήσεων για τις τράπεζες και έξοδος από τα γνωστά moratoria. Ετσι, θα υπάρξει από τον επόμενο χρόνο αύξηση των Μη Εξυπηρετούμενων Δανείων τα οποία η Τράπεζα της Ελλάδος υπολογίζει κοντά στα 10 δισ. Η τεχνογνωσία που έχουν αποκτήσει οι τράπεζες σε αυτόν τομέα είναι σημαντική και θα βοηθήσει. Σημαντικό επίσης είναι να μην επηρεαστεί η κουλτούρα πληρωμών μετά από τόσες αναστολές που παρέχονται από τις τράπεζες αλλά και από το κράτος και να αποφευχθεί η δημιουργία μιας νέας γενιάς στρατηγικών κακοπληρωτών. Στην αποφυγή αυτών των προβλημάτων θα βοηθήσει και ένα ισορροπημένο νέο πτωχευτικό δίκαιο το οποίο διαμορφώνεται.

Ο Γιώργος Ζανιάς είναι πρόεδρος του ΔΣ της Eurobank AE, πρώην υπουργός Οικονομικών και καθηγητής ΟΠΑ

Ο σημαντικότερος κίνδυνος

Η νομισματική αντίδραση της ΕΚΤ μετά την έλευση της πανδημίας ήταν η δέουσα, άμεση και αποφασιστική, αλλά πλέον τα περιθώρια της νομισματικής πολιτικής είναι περιορισμένα. Επίσης, η εποπτική και η ρυθμιστική αντιμετώπιση ήταν η ενδεδειγμένη παρέχοντας αυξημένη ρευστότητα στον τραπεζικό τομέα και κατ΄επέκαταση στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, τουλάχιστον 140 δισεκατομύρια ευρώ. Τέλος, η δημοσιονομική πολιτική, ιδιαίτερα των χωρών του ευρωπαϊκού Βορρά, είναι εξόχως επεκτατική αλλά και τα ανακοινωθέντα μέτρα από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στη σωστή κατεύθυνση. Βέβαια χρειάζεται η επιτάχυνση της εφαρμογής τους πριν οι πληγείσες οικονομίες υποστούν ανεπανόρθωτες ζημιές. Στην Ελλάδα η οικονομική συγκυρία είναι δυσχερής λόγω της προηγουμένης πολυετούς οικονομικής κρίσης αλλά και των αναδυομένων οικονομικών αναγκών για την εθνική άμυνα.

Βέβαια, ο σημαντικότερος κίνδυνος για την Ευρωζώνη αλλά και για την παγκόσμια οικονομία είναι η αύξηση του δημοσίου, του ιδιωτικού αλλά κυρίως του εταιρικού χρέους όπως επίσης και το αυξανόμενο οικονομικό χάσμα του ευρωπαϊκού Βορρά με τον Νότο.  Η αύξηση του εταιρικού χρέους μπορεί να πυροδοτήσει, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, πληθωριστικές πιέσεις και συστημικές χρηματοπιστωτικές κρίσεις. Η πανδημία και η έλευση του δευτέρου κύματός της θα μεγενθύνει τις πιθανότητες χρεοκοπιών μικρομεσαίων επιχειρήσεων που αποτελούν τη σπονδυλική στήλη των οικονομιών του ευρωπαϊκού Νότου.

Επομένως, η αντιμετώπιση των «κόκκινων» δανείων είναι επιτακτική ανάγκη και η συγκρότηση ενός εταιρικού θεσμού διαχείρισής τους (Bad Bank) είναι περισσότερο αναγκαία από ποτέ. Η εμπειρία της Ιρλανδίας είναι ενδεικτική και εξόχως διαφωτιστική.  Τέλος, οι προτάσεις του τέως διοικητή της ΕΚΤ, Mario Draghi για αναδιάρθρωση χρεών πρέπει να αποκτήσουν κεντρικό ρόλο.

Ο Δημήτρης Τσομώκος είναι καθηγητής Οικονομικών του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης

Αχτίδες αισιοδοξίας

Με την αβεβαιότητα να συνεχίζεται και ενώ η Ελλάδα τόσο σε πτώση ΑΕΠ όσο και σε έλλειμα θα είναι στον μέσο ευρωπαϊκό όρο, σε micro επίπεδο θα έχουμε δύσκολη περίοδο μπροστά μας. Θα χρειαστούν 2-3 χρόνια για να επανέλθουμε στην προ COVID κανονικότητα.

Παρά τα γνωστά προβλήματα της χώρας, βλέπουμε αχτίδες αισιοδοξίας όπως:

την τεράστια επενδυτική ευκαιρία από το Ταμείο Ανάκαμψης και το νέο ΕΣΠΑ, την επίσπευση των μεταρρυθμίσεων σε ιδιωτικό και δημόσιο τομέα, τις νέες επενδύσεις από ξένους ομίλους σε ελληνικές επιχειρήσεις, πολλές ΜΜΕ να επενδύουν και να συμμετέχουν στο consolidation της αγοράς, την επίλυση του προβλήματος των εταιρειών zombie με τον νέο πτωχευτικό, τη διάθεση της νέας γενιάς να επενδύσει σε disruptive δράσεις.

Αυτά σε συνδυασμό με τη μεγάλη ρευστότητα που συνεχίζει παγκόσμια να υπάρχει και τη διάθεση των αγορών να αντιδράσουν θετικά, ο παράδεισος από την κόλαση απέχει λίγο.

Σε αυτή τη δύσκολη περίοδο η EOS έχει αποφασίσει να επενδύσει επιθετικά, ενώ προτείνει άμεσα να δοθούν κίνητρα για τη μεγέθυνση μέσω εξαγορών και συγχωνεύσεων των MME.

Για το χρηματοπιστωτικό σύστημα που βρίσκεται σε συμπληγάδες, απαιτούνται νέες στρατηγικές (περαιτέρω consolidation του κλάδου; cross border M&A’s;), ριζικό transformation, σημαντικές επενδύσεις, τομές σε διοικητικά θέματα (λειτουργία ΤΧΣ, νόμος για τα ΔΣ), ολιστική αντιμετώπιση των NPE’s. Eίναι προφανές ότι το σύστημα έχει πρόβλημα μεγέθους, κερδοφορίας και ποιότητας κεφαλαίων. Ομως υπάρχουν και θετικά όπως η βοήθεια από ECB, SSM και ελληνικό κράτος, η πρωτοφανής ρευστότητα που υπάρχει στο σύστημα και κυρίως ο χρόνος που διαθέτει για να αντιμετωπίσει τα προβλήματά του το τραπεζικό σύστημα (μέχρι τέλους του 2022 τουλάχιστον).

Χρόνος ικανός για να δώσει απάντηση σε όλες τις παραπάνω προκλήσεις.

Ο Απόστολος Ταμβακάκης είναι Πρόεδρος και Διευθύνων Σύμβουλος της EOS Capital Partners