Μαρία Τσαντσάνογλου

Η νύχτα μπορεί να είναι άναστρη, το δωμάτιο σκοτεινό και ήσυχο, αλλά η περιοχή των ονείρων έχει φως, χρώμα και ήχο. Ο ήχος ενίοτε γεφυρώνεται με τη συνειδητότητα της ξύπνιας ζωής μέσω του παραμιλητού. Οπου υπάρχει χώρος, υπάρχει φως είχε γράψει ο Αντρέι Πλατόνοφ και δεν υπάρχει πιο αξιοπερίεργος χώρος στη ζωή μας από αυτόν του ονείρου, ήρεμου ή ταραγμένου, που αποκαλύπτεται πίσω από τα κλειστά μάτια, πιο ανεξερεύνητος από την άγρια ζούγκλα, πιο παράξενος απ’ την πιο ευφάνταστη παράσταση, αλλά ταυτόχρονα οικείος σαν το άλλο σπίτι μας. Και φυσικά, εξίσου μοναχικός με την ίδια την ύπαρξη γιατί, όσο και να το επιθυμούμε, δεν μπορούμε να μπούμε μέσα στα όνειρα των άλλων. Μπορεί να πιστεύουμε για τον εαυτό μας ότι είμαστε άνθρωποι πεζοί, πρακτικοί, που δεν ασχολούνται με τις τέχνες, που το πολύ – πολύ να δουν μια ταινία στην τηλεόραση, που το τελευταίο μυθιστόρημα το διάβασαν πριν από είκοσι χρόνια και να, όμως, που μπαίνουν στη ζωή μας τα όνειρα για να μας θυμίζουν ότι εγγενώς λειτουργεί πάντα εντός μας η ποικιλότητα της σύστασης των τεχνών, ότι υποσυνείδητα γνωρίζουμε τον ρυθμό, την ένταση και τα αισθήματα που μεταφέρει ένα έργο τέχνης, ότι τηρούμε πολύ καλά εντυπωμένα τα στάδια της μυθοπλασίας ακριβώς όπως τα κατέγραψαν ο Βλαντίμιρ Προπ και οι φορμαλιστές, ότι προσλαμβάνουμε στο ακέραιο τις μετατοπίσεις στον χώρο και τον χρόνο και ότι αφού δεχόμαστε το παραξένισμα του ονείρου, μπορούμε να αντιληφθούμε, απαλλαγμένοι από τον συμβατικό λόγο, το παραξένισμα της τέχνης.

Είναι, λοιπόν, το όνειρο μια μορφή τέχνης; Εμπεριέχει το αισθητικό, όπως σκέφτηκε ο Αριστοτέλης και ξεδιπλώνει τα πολλαπλά επίπεδα ερμηνείας που επιδιώκουν οι ψυχαναλυτές, όπως ακριβώς και η τέχνη που ποτέ δεν ερμηνεύεται μονομερώς. Ποιος αποκλείει όμως, ότι στην ανερμήνευτη μεταφυσική τους διάσταση, τα όνειρα δεν μπορούν να έχουν και μια δύναμη πρόβλεψης; Ισως να είναι μια ακόμα ετεροτοπία στην απροσμέτρητη πραγματικότητα της ύπαρξής μας, μια πόρτα στον αθέατο, αλλά υπαρκτό κόσμο που ο Καζιμίρ Μαλέβιτς αποκάλεσε σουπρεματιστικό, αυτόν που υπάρχει χωρίς να τον γνωρίζουμε ή, έστω, χωρίς να τον γνωρίζουμε ακόμα.

Γι’ αυτό, εξάλλου, το όνειρο δηλώνει και τη μεγάλη επιθυμία και συγκεκριμένα την επιθυμία να γίνει πραγματικότητα του σήμερα αυτό που φαντάζει ιδανικό για μια επερχόμενη κατάσταση της ζωής μας. Ομως, αν σκεφτούμε καλύτερα τις μικρές κρυμμένες γωνίες της καθημερινότητάς μας, θα συνειδητοποιήσουμε ότι φωτεινά και σκοτεινά παιχνίδια του ονείρου μάς συντροφεύουν σε κάθε μας βήμα. Αλλοτε μας εκπλήσσουν ή και μας τρομάζουν μέσα από τις σκιές των φαντασμάτων μιας φαινομενικά δύσκολης ή ανέφικτης συνθήκης, άλλοτε μας χαρίζουν την υπέρτατη νοητική ευτυχία μέσα από την οραματική ικανότητα που ανακαλύπτουμε στον εαυτό μας ή μέσα από την παιχνιδιάρικη γοητεία του daydreaming.

Κάποτε ονόμασαν υποτιμητικά τους ποιητές αιθεροβάμονες, «στον κόσμο τους» ή «στα σύννεφα», εννοώντας πως δεν είναι προσγειωμένοι. Επειδή κι εγώ είμαι άνθρωπος ονειροπόλος, επέλεξα τον χώρο των τεχνών για να μιλήσω στον περιορισμένο (ακόμα) γνωστικό μας κόσμο για την απεριόριστη επερχόμενη γνώση. Μέσα από τα όνειρα ή μέσα από την τέχνη.

Στην ιστορική εποχή οι αδυναμίες του σώματος, της ψυχής και του νου άφησαν σε κάποιες περιπτώσεις, άλλοτε αντανακλαστικά και άθελά μας κι άλλοτε συνειδητά, τις απόψεις μας για τη ζωή να καθοδηγούνται. Εύχομαι να μην καθοδηγηθούν ποτέ αντίστοιχα, σε κάποιον δυστοπικό χρόνο του μέλλοντος, τα όνειρα που σηματοδοτούν την πιο απελευθερωμένη και μαζί την πιο ελεύθερη ιδιότητα της ανθρώπινης φύσης.