Κυνήγι του ανέμου

Στα 18 του, πρόεδρος του μαθητικού συλλόγου σε ένα σχολείο της Καλιφόρνια, είχε τη φαεινή ιδέα να καλέσει τον τότε κυβερνήτη Ρόναλντ Ρίγκαν σε debate. Εκείνος δέχθηκε και έφτασε στο πανεπιστήμιο με μια μαύρη λιμουζίνα. Ηταν η κορύφωση του πολέμου του Βιετνάμ και τα πανεπιστήμια έβραζαν. Ο Μάικλ είχε ετοιμάσει μια μακρά λίστα ερωτήσεων, για τον πόλεμο, για το δικαίωμα της ψήφου στα 18, για την κοινωνική ασφάλιση, για τα Ηνωμένα Εθνη. Και ήταν σίγουρος ότι θα κατατρόπωνε τον συνομιλητή του.

Η συζήτηση έγινε ενώπιον 2.400 φοιτητών, οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν αριστερών αντιλήψεων. Υστερα από μια ώρα, ο Μάικλ κατάλαβε ότι είχε χάσει. Ο Ρίγκαν δεν είχε πείσει το ακροατήριο. Το είχε κερδίσει όμως χάρις στην ευγένειά του, τον σεβασμό του και την ικανότητά του να ακούει.

Ο Μάικλ Σαντέλ δεν ξέχασε ποτέ αυτό το μάθημα. Μισό σχεδόν αιώνα αργότερα, αυτός ο «φιλόσοφος με το παγκόσμιο προφίλ ενός ροκ σταρ» και τα εκατομμύρια οπαδούς στο You Tube υποστηρίζει ότι το πρόβλημα της εποχής δεν είναι μόνο οι μισθολογικές ανισότητες. Αλλά και η έλλειψη σεβασμού που έχουν δείξει εδώ και τριάντα χρόνια οι ελίτ τόσο της Δεξιάς όσο και της Αριστεράς απέναντι στους ανθρώπους χωρίς πτυχίο. Το πρόβλημα της παγκοσμιοποίησης δεν έχει να κάνει μόνο με τη δικαιοσύνη και την ανακατανομή του πλούτου. Αλλά και με την κοινωνική αναγνώριση και εκτίμηση.

Στο βιβλίο του «Ενάντια στην τελειότητα», ο αμερικανός πολιτικός φιλόσοφος έθετε το πρόβλημα: είναι σωστό οι γονείς να προσπαθούν να κάνουν ένα γενετικά τέλειο παιδί; Στο βιβλίο του «Τι δεν μπορεί να αγοράσει το χρήμα», προκαλούσε: είναι σωστό να πληρώνεις το παιδί σου για να διαβάζει;  Στο τελευταίο του βιβλίο που κυκλοφόρησε πριν από λίγες ημέρες με τίτλο «Η τυραννία της αξίας», αναρωτιέται: είναι σωστό να θεωρούμε ότι οι καλοί μας βαθμοί αποτελούν αποκλειστικά δικό μας επίτευγμα και δεν χρωστάμε τίποτα στην κοινότητα, στους καθηγητές μας, στη χώρα μας, στις συνθήκες της ζωής μας, στην οικογένειά μας και, εν τέλει, στην τύχη;

Το βιβλίο αποτελεί απάντηση σε πολιτικούς όπως ο Ρίγκαν, η Θάτσερ, η Χίλαρι Κλίντον, ο Τόνι Μπλερ, ακόμη κι ο Ομπάμα, που υποστήριξαν ότι τα προβλήματα της παγκοσμιοποίησης και της ανισότητας θα λύνονταν με τη «ρητορική της ανόδου». Οτι δηλαδή θα δημιουργούσαν ένα περιβάλλον όπου όλοι θα έχουν τις ίδιες ευκαιρίες κι από εκεί και πέρα όποιος δουλεύει σκληρά – και έχει λάβει την κατάλληλη μόρφωση – θα φτάσει εκεί που του επιτρέπουν οι προσπάθειές του και το ταλέντο του.

Ο Σαντέλ έχει δύο αντιρρήσεις. Η μία είναι ότι αυτό το περιβάλλον αποτελεί χίμαιρα: τα δύο τρίτα των φοιτητών του στο Χάρβαρντ προέρχονται από το ανώτερο ένα πέμπτο της εισοδηματικής κλίμακας. Στο άλλο άκρο, οι Αμερικανοί που γεννιούνται από φτωχούς γονείς θα παραμείνουν φτωχοί και ως ενήλικες.

Η δεύτερη αντίρρησή του είναι ακόμη πιο σοβαρή: ακόμη και μια τέλεια αξιοκρατία, λέει, δεν είναι κάτι καλό. Κι αυτό, επειδή αφήνει να πλανάται η αίσθηση ότι όπως αυτοί που ανέβηκαν το αξίζουν, έτσι κι αυτοί που έμειναν πίσω δεν μπορούν να κατηγορήσουν γι’ αυτό παρά τον εαυτό τους. Δεν προσπάθησαν αρκετά. Δεν πήραν πτυχίο. Είναι λοιπόν άξιοι της τύχης τους.

Πώς αντέδρασαν οι τελευταίοι; Στράφηκαν στους λαϊκιστές. Υποστήριξαν το Brexit. Και ψήφισαν τον Τραμπ. «Δίπλα στα χιλιάδες ψέματα του αμερικανού προέδρου», λέει ο Σαντέλ σε συνέντευξή του στην Observer, «υπάρχει και κάτι αυθεντικό, μια βαθιά αίσθηση ανασφάλειας και πικρίας απέναντι στις ελίτ, που θεωρεί ότι τον περιφρονούσαν σε όλη του τη ζωή». Ακόμη κι αν χάσει λοιπόν τον επόμενο μήνα, το Δημοκρατικό Κόμμα δεν θα τα καταφέρει αν δεν δείξει μεγαλύτερη προσοχή στα παράπονα των «left behind”».

Αυτό που χρειάζεται είναι η επανεξέταση της έννοιας της επιτυχίας, πιστεύει ο αμερικανός φιλόσοφος. Οι ελίτ πάσχουν σήμερα από μια «αξιοκρατική αλαζονεία». Για να αλλάξει αυτό, πρέπει να ξαναφτιάξουμε από την αρχή την υποδομή του δημοκρατικού τρόπου ζωής, όπου θα συναντιούνται άνθρωποι από διαφορετικές τάξεις. Πρέπει να ανανεώσουμε και να δώσουμε νέα ζωή στην κοινωνία των πολιτών. Η καραντίνα που επιβλήθηκε λόγω της πανδημίας ανέδειξε την αξία «κατώτερων» επαγγελμάτων, όπως οι ντελιβεράδες, οι νοσοκόμοι, οι εργαζόμενοι στην καθαριότητα, οι εργαζόμενοι στα

σουπερμάρκετ, οι φορτηγατζήδες. Η διαπίστωση αυτή μπορεί να αποτελέσει τη βάση για την ανανέωση της αξιοπρέπειας της εργασίας.

Στους φοιτητές του που επαίρονται για την επιτυχία τους, ο Σαντέλ προσφέρει τη σοφία του Εκκλησιαστή: «Κι όλα τα έργα που ‘γιναν κάτω από τον ήλιο, τα κοίταξα και είδα: όλα τους ανώφελα, κυνήγι του ανέμου».

Μάικλ Σαντέλ (1953 – )
Η νομιμοποίηση των ανισοτήτων
Οταν ο βρετανός κοινωνιολόγος Μάικλ Γιανγκ διατύπωσε το 1958 για πρώτη φορά τον όρο «αξιοκρατία», δεν περιέγραφε ένα ιδανικό. Αναγνώρισε και επισήμανε από την αρχή τη σκοτεινή της πλευρά. Ανησυχούσε, για την ακρίβεια, ότι οι αξιοκράτες που εμφανίστηκαν μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο θα επέβαλλαν την εξουσία τους στις κυβερνήσεις και τον επιχειρηματικό κόσμο με το επιχείρημα ότι, αντίθετα με τους αριστοκράτες της παλιάς εποχής, εκείνοι είχαν κερδίσει τη θέση τους πάνω από την ιεραρχία. Τελικά έζησε για να δει συντηρητικούς και προοδευτικούς ηγέτες να εξυμνούν αυτό που φοβόταν. Ερχεται λοιπόν τώρα ο Σαντέλ να κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου. Και να προειδοποιήσει ότι η αξιοκρατία ζητά μεν ισότητα ευκαιριών στη γραμμή της εκκίνησης, νομιμοποιεί όμως τις ανισότητες που ακολουθούν ως φυσικά προϊόντα εγγενών διαφορών. Και καταργεί την αλληλεγγύη.