«Τράβα μπρος και μη σε μέλει»

Ο Αρτ μένει εκστατικός με την ομορφιά της φύσης, αλλά μέσω YouTube. Η μητέρα του, Σοφία Κλιβς, είναι ο Σκρουτζ του Ντίκενς με άλλη μορφή: μια απόμαχη επιχειρηματίας που έβαζε πάντα τη δουλειά πάνω από την οικογένεια. Η αδελφή της, Αϊρις, είναι το αντίπαλον δέος: η βετεράνος ακτιβίστρια που επέστρεψε πρόσφατα από τους καταυλισμούς προσφύγων της Ελλάδας. Εδώ είναι ο «Χειμώνας» της Αλι Σμιθ, που αναμένεται από την ερχόμενη Δευτέρα (εκδ. Καστανιώτης, μτφ. Μιλτιάδης Αργυρόπουλος). Στην έπαυλη της Σοφίας, στην Κορνουάλη, με τα 15 υπνοδωμάτια, δεν συγκεντρώνονται μόνο οι συγγενείς, τη νύχτα των Χριστουγέννων. Οι πληγές ενός κόσμου που πέθανε και ενός που ανατέλλει μέσα στο ψεύδος χωράει πολλούς – κάποια στιγμή στην αφήγηση εισχωρεί και η αναγγελία του Τραμπ ότι με εκείνον στην προεδρία οι Αμερικανοί «θα λένε και πάλι “Καλά Χριστούγεννα” όταν θα πηγαίνουν για ψώνια». Στο τραπέζι των τριών θα έρθει προσκεκλημένη του Αρτ η Λουξ, μετανάστρια από την Κροατία, χωρίς χαρτιά, για να υποδυθεί την ερωμένη του. Στη μεγάλη εικόνα, και ενώ η Σμιθ θέτει σε προτεραιότητα τον ρυθμό της γλώσσας ανάμεσα σε συνεχείς κυβιστικές εικόνες, το Brexit ρίχνει βαριά τη σκιά του. Παράλληλα, ο «Κυμβελίνος» του Σαίξπηρ γίνεται η λογοτεχνική αναφορά που αυτή τη φορά λειτουργεί σαν καθρέφτης των χαρακτήρων και της εποχής τους. «Ενα έργο για ένα βασίλειο παραδομένο στο χάος, στο ψεύδος, στην αρχομανία, στον διχασμό και, σε μεγάλο βαθμό, στη δηλητηρίαση και την αυτοδηλητηρίαση» λέει η Σοφία. «Οπου ο καθένας υποκρίνεται πως είναι κάποιος ή κάτι άλλο» απαντάει η Λουξ. «Και δεν μπορείς με τίποτα να δεις πώς θα ξεδιαλύνουν όλα αυτά στο τέλος, γιατί όλο αυτό είναι μια παρωδία μπλεξίματος τρελά μπερδεμένη και στρεβλή».

Πόσες φορές έχετε ακούσει ότι το μυθιστόρημα έχει πεθάνει; Και πόσες φορές γελάσατε ακούγοντάς το – εάν γελάσατε;

Πάντοτε με κάνει και γελάω, επειδή οι μορφές της τέχνης δεν πεθαίνουν, απλώς αλλάζουν γιατί προσαρμόζονται εύκολα. Το μυθιστόρημα είναι μια επαναστατική δύναμη που αλλάζει όσο προχωράει, αποκαλύπτοντας στους αναγνώστες τον χρόνο στον οποίο γράφτηκε και τις κοινωνικές δομές μέσα στις οποίες ζούμε όσο αυτό γράφεται. Αφορά μονίμως και τα δύο: τον χρόνο και την κοινωνία. Ακόμα κι όταν φαίνεται το αντίθετο, ότι ακυρώνει τον χρόνο ή στέκει μακριά από τις κοινωνικές συνθήκες, δεν παύει να αποτελεί αντίδραση – και υπόδειξη – σε αυτά τα δύο. Ακόμα και το πλέον αντισυμβατικό μυθιστόρημα θα αφορά τον χρόνο και την κοινωνία, διευρύνοντας τις δυνατότητες μιας ευέλικτης παράδοσης και «διανοίγοντας» τον δρόμο για τα επόμενα μυθιστορήματα. Αυτό που με κάνει επίσης να γελάω, αλλά πικρά, είναι ότι όντως κάποιοι θα ήθελαν το μυθιστόρημα νεκρό ή σε αχρηστία. Δεν θέλουν να βλέπουν σε ποια εποχή ζούμε;

«Ο Αρτ (Art) βλέπει πράγματα» λέει η Λουξ στον «Χειμώνα», που μπορεί να σημαίνει και «Τέχνη είναι να παρατηρείς πράγματα». «Απ’ ό,τι φαίνεται, δεν είχες τίποτ’ άλλο να χάσεις πέρα από τις αλυσίδες καταστημάτων σου» λέει η Αϊρις. Κάτι που μπορεί να μας διαφεύγει στη διαδικασία της συγγραφής είναι πόσο «παιγνιώδης» μπορεί να γίνει, ενώ τη χαρακτηρίζουμε πιο εύκολα αυστηρή ή σοβαρή. Είναι το παιχνίδι μέρος της ζωής και της «μεθόδου» σας;

Οχι επίτηδες φυσικά. Αυτό προκύπτει όταν οι λέξεις πλησιάζουν μεταξύ τους, επειδή η γλώσσα περιέχει πολλές πιθανότητες, έννοιες με πολλαπλές διαστάσεις και το βάρος του αυθορμητισμού, επενδυμένο με αυτό το σκληρό στρώμα σιωπής – σαν ένα καλό χειμωνιάτικο μπουφάν: μια μορφή γλώσσας είναι κι αυτό. Κάτι τέτοιο μπορεί να είναι εξίσου σοβαρό και παιχνιδιάρικο. Από τη μια, κοιτάξτε ένα στρωματάκι με γατάκια ή σκυλάκια, όπως έγραψε ο Αρθουρ Κέσλερ στο βιβλίο του για την περιέργεια: ξέρετε ότι ένα πλάσμα δεν είναι καλά, έλεγε, όταν του λείπει η περιέργεια και δεν είναι έτοιμο να παίξει. Από την άλλη, χίλια χρόνια πριν οι ιερείς και οι σοφοί ήξεραν πώς να υποδείξουν τα σημαντικότερα σημεία μιας τελετουργίας ή της ιερής γραφής με ένα λογοπαίγνιο, μια «έξαρση» της γλώσσας, ώστε οι ακροατές ή οι αναγνώστες να νιώσουν την «ηλεκτρική ενέργεια» της ζωής και του πνεύματος που διαπερνά λέξεις και ιδέες. Εκεί που συναντάμε τη γλώσσα συναντάμε και το νόημα. Και πώς επενδύουμε το νόημα – με άλλο νόημα; Αυτή είναι η σκανδαλώδης – και πολύ σοβαρή – ερώτηση.

H Λουξ είναι ο outsider αυτού του κόσμου, μια μετανάστρια χωρίς χαρτιά. Σας γοητεύει το περιθώριο στην αφήγηση;

Ναι, τα περιθώρια είναι μαγικός τόπος. Οταν περιθωριοποιούμε, ελέγχουμε τα σύνορα και υψώνουμε τείχη, μειώνουμε απλώς τις δυνατότητές μας. Εάν υπάρχει κάτι όπως αυτό που λέμε «Αλλος», τότε όλοι είμαστε Αλλοι. Εάν δεν υπάρχει εναλλακτικός τρόπος να ζήσουμε τη ζωή μας παρά μόνο αυτός που έχουμε επιλέξει τώρα, θα καταλήξουμε «καρφιτσωμένοι», όπως οι πεταλούδες που μαζεύουν και καρφιτσώνουν οι συλλέκτες. Γινόμαστε εκθέματα μουσείου. Είναι σαν να αφαιρεί κανείς τα ίδια του τα άκρα και δεν μπορεί να κουνηθεί.

Οι ακτιβίστριες του Greenham Common, που αναφέρετε στο βιβλίο, θεωρούν τον εαυτό τους «αφυπνίστριες κοιμωμένων συνειδήσεων», άλλη μια δυαδικότητα μέσα στο βιβλίο. Πιάνετε τον εαυτό σας να αναρωτιέται πώς να μιλήσει στους «υπνοβάτες» της εποχής μας; Στους ανθρώπους, για παράδειγμα, που αρνούνται την κλιματική αλλαγή ή επιλέγουν τον εθνολαϊκισμό;

Οχι, το μόνο που αναρωτιέμαι είναι τι μπορεί να κάνει η γλώσσα. Αυτό που μπορώ να κάνω είναι να υποδεικνύω τι σημαίνουν όλα αυτά. Και αποτελεί μέρος της ιστορίας που ζούμε και της αγγλικής γλώσσας ότι η λέξη «woke» χρησιμοποιείται σήμερα για να απορρίψει, να υποτιμήσει και να χτυπήσει το ενεργό πολιτικό ενδιαφέρον για την κοινωνική αδικία και τη ρατσιστική καταπίεση. Πράγμα το οποίο σημαίνει – ξεκάθαρα – ότι υπάρχει μια πολιτική δύναμη που θέλει να είμαστε μάλλον αποκοιμισμένοι ή αδιάφοροι για τον κόσμο, όπως κάποιος που προτιμά τον βαθύ ύπνο από το πρωινό ξύπνημα.

«Εχουμε μπει στη σφαίρα της μυθολογίας» γράφετε στην προμετωπίδα ως δάνειο από τη Μίριελ Σπαρκ. Υπ’ αυτό το πρίσμα, οι υποσχέσεις του ιδεαλισμού, της αλλαγής και της ελπίδας δεν μοιάζουν εύθραυστες και φευγαλέες;

Ναι, είναι ένα επίγραμμα από το μυθιστόρημα της Μίριελ Σπαρκ «The Abbess of Crewe», γραμμένο την εποχή του Γουότεργκεϊτ, όπου ευσεβείς καλόγριες βάζουν κοριούς η μία στο δωμάτιο της άλλης για να απαξιώσουν και να ακυρώσουν την προεκλογική εκστρατεία η μία της άλλης. Η Σπαρκ ήξερε πως πρόκειται για πανάρχαια ιστορία! Αστεία. Ξεκαρδιστική. Και σκέφτομαι ότι η μυθολογία έχει πάντοτε ελπίδες. Είναι μία από τις μορφές κωμωδίας – και εδώ εννοώ την κυριολεκτική μορφή της, ως το αντίθετο της τραγωδίας. Είναι εύθραυστη και φευγαλέα, που επέζησε μέσα στους αιώνες και δεν σταμάτησε ποτέ να μας αφορά, ακριβώς επειδή μας δείχνει πώς να επιβιώνουμε σε καιρούς απόγνωσης. Η πραγματική ελπίδα φαίνεται μόνο στις πιο σκοτεινές ώρες. Η πραγματική ελπίδα είναι αυτή η σκληράδα, το ανυπότακτο και το κωμικό στο πρόσωπο του τραγικού – ο αρχέγονος φορέας της αλλαγής.

«Υπάρχει άνοιξη στην Κόλαση;» αναρωτιέται το φάντασμα του Ντελ Κόσα στην αίθουσα 55 της Εθνικής Πινακοθήκης του Λονδίνου στο «Πώς να είσαι δύο». Τι θα αναρωτιόταν στην ίδια αίθουσα, εν μέσω του κορωνοϊού, όταν τα φαντάσματα έμειναν μόνα τους χωρίς επισκέπτες;

Ολα τα φαντάσματα θα έλεγαν: «Εντάξει, είναι καιρός της πανδημίας ξανά. Καθίστε ήρεμα και περιμένετε. Υπομονή. Οι άνθρωποι θα ξανάρθουν». Πιστεύεται ότι ο Ντελ Κόσα πέθανε στα 40 του από πανώλη που χτύπησε τη Βόρεια Ιταλία τη δεκαετία του 1470. Τα φαντάσματα είναι συνηθισμένα σε κάτι τέτοιο. Τα έχουν ξαναδεί όλα.

Εχετε καταφέρει να βγάλετε τα δικά σας συμπεράσματα όσον αφορά την πανδημία και τον τρόπο που τη βιώνει μια κοινότητα;

Κατάλαβα ότι η πανδημία αποδεικνύει άλλη μια φορά πως σύνορα και διαβατήρια μένουν χωρίς νόημα. Οτι όταν καλούμαστε να απομονωθούμε εφευρίσκουμε νέες μεθόδους για να επικοινωνούμε. Και ότι η αντίθεση «ανθρώπινη αξία εναντίον οικονομίας» είναι προφανώς ψευδής για όλους. Εχω την αίσθηση ότι ο πλέον μικροσκοπικός ταραξίας της εποχής μας, ο αόρατος COVID, θα αποδειχθεί μεγαλύτερος ακόμα και από τη σημερινή παγκόσμια δημαγωγία.

Στο «Artful» γράφετε ότι ο χρόνος είναι «ένα τραγούδι μπροστά σε ένα ρολόι – κάποτε χαρούμενο, κάποτε όχι». Ποιο τραγούδι θα επιλέγατε μπροστά στο ρολόι των αμερικανικών εκλογών ή της διαδικασίας του Brexit;

Τους στίχους του κορυφαίου ορκαδικού (Orkney) ποιητή, Τζορτζ Μακέι Μπράουν: «Δοξάστε τον γανωματή και τον άγιο/ και το ρόδο που γεμίζει/με του ήλιου το φως/ ενώ ο κόσμος κομματιάζεται». Αλλά και αυτό το ελληνικό τραγούδι, που πάντοτε με γεμίζει με ενέργεια:

«Τράβα μπρος και μη σε μέλει

Θάρρος η ζωή μας θέλει

Κι είναι πάντοτε ωραία

Η ελπίδα για παρέα.

Η καρδιά σου να μη βάζει

Ούτε πίκρα ούτε μαράζι

Τράβα μπρος και μη σε μέλει

Τράβα μπρος και μη σε νοιάζει».

Τριάντα χρόνια μετά τον θάνατο της μητέρας σας και 25 μετά το πρώτο βιβλίο, που είχε συμπέσει με το σύνδρομο χρόνιας κόπωσης. Με τα χρώματα ποιας εποχής ανακαλείτε εκείνη την περίοδο;

Αυτό που αγαπώ στις εποχές είναι ότι καθεμία κλείνει μέσα της τις εκδοχές των υπολοίπων. Ειδικά αν κατάγεσαι από τη Σκωτία – ειδικά δηλαδή αν ξέρεις ότι ακόμα και το καλοκαίρι έχει κάτι χειμωνιάτικο μέσα του. Και το άλλο που αγαπώ στις εποχές είναι ότι έρχονται κάθε χρόνο χάρη στον πανάρχαιο κύκλο τους, κι όμως είναι κάθε φορά καινούργιες. Στις σκοτεινές ώρες, όταν σκεφτόμαστε ότι όλα τελειώνουν, βρισκόμαστε ξανά στο χείλος που όλα ξεκινούν.

«Brexit, όπως “διαίρει και βασίλευε”»
Σε ένα στιγμιότυπο του «Χειμώνα»
οι επισκέπτες βγάζουν σέλφι μπροστά στη «Μόνα Λίζα» αδιαφορώντας για το έργο. Είστε απαισιόδοξη για τη διαφορά μεταξύ εικόνας και πραγματικότητας;
Οχι, επειδή δεν είμαι απαισιόδοξη για τίποτε. Διαφορετικά θα έκανα άλλη δουλειά. Αλλά το να είσαι αισιόδοξος δεν είναι αφέλεια. Είναι συμμετοχή. Η εικόνα, εξάλλου, είναι από μόνη της μια μορφή αυθεντικότητας. Ελπίζω και πιστεύω ότι θα αναλύσουμε και θα κατανοήσουμε αυτή τη σχέση. Και ότι θα καταλάβουμε – σε τελικό στάδιο, αν και με μεγάλες θυσίες – τη διάκριση ανάμεσα στην πληροφορία και τη γνώση.
Υπάρχει μια διάχυτη κινηματογραφική διάσταση στα μυθιστορήματά σας, μαζί με τις αναφορές στη μεγάλη λογοτεχνία. Στον «Χειμώνα» η αφήγηση στρέφεται
σε διαφορετικές κατευθύνσεις,
κατά τον τρόπο της ανθρώπινης μνήμης. Συνδέεται αυτό με τη διάθεση να εξερευνήσετε γεγονότα που συμβαίνουν την ίδια στιγμή ή τις πολλαπλές ταυτότητες ενός ανθρώπου;
Θα πρέπει να μάθουμε να επεξεργαζόμαστε και να βγάζουμε ένα νόημα απ’ την ταχύτητα με την οποία η πληροφορία – παλιότερη, σημερινή και μελλοντική, πραγματική και fake – επηρεάζει τις ζωές μας. Οι τέχνες μάς βοηθούν να βρούμε προσωπικό χώρο. Μας φέρνουν κοντά στην αλήθεια ή το ψεύδος, μας δίνουν κάποια ελαφρυντικά για την άγνοιά μας και χρόνο να σκεφτούμε αυτό που νιώθουμε. Μας προσφέρουν έναν κόσμο οπουδήποτε κι αν βρισκόμαστε μέσα στον κόσμο, αλλά με μια μορφή που μοιάζει με ανοιχτή πόρτα. Ημουν τυχερή επειδή μεγάλωσα σε μια μικρή πόλη της Βόρειας Σκωτίας και όταν ήμουν 13 άνοιξε ένα σινεμά σε απόσταση 15 λεπτών με τα πόδια από το σπίτι. Κάθε Κυριακή βράδυ πήγαινα σε προβολές ταινιών απ’ όλο τον κόσμο, σε όλες τις γλώσσες. Τόσο ώστε να νιώθω ότι μου άνοιξαν ένα παράθυρο, ενώ εγώ βρισκόμουν σε μια αίθουσα δίπλα σε ένα ποτάμι των Ηighlands.
Μιλάμε για την Αγγλία και τη Σκωτία σαν να είναι κάτι ενιαίο. Διαισθανόμαστε, ωστόσο, ότι υπάρχουν περισσότερες «Αγγλίες» και «Σκωτίες» μέσα στην ίδια χώρα. Πόσο βαθιές είναι οι κοινωνικές διαιρέσεις στη Βρετανία;
Είναι βαθύτερες από την εποχή που μια κυνική πολιτική ανέλαβε να τις μεγεθύνει αναβιώνοντας το αρχαιότερο κόλπο: διαίρει και βασίλευε. Αλλά βέβαια οι διαιρέσεις ήταν πάντα εκεί ως μέρος της κοινωνικής «γεωλογίας» μας. Ετσι είναι η ανθρώπινη φύση, όπως η ενέργεια βαθιά στον πυρήνα της γης: τα πράγματα ενώνονται, μετά διαιρούνται, ενώνονται και ξαναδιαλύονται. Εκείνο που έχουμε να κάνουμε όσο είμαστε εδώ είναι να μην επιτρέπουμε σε κάποιους να χρησιμοποιούν αυτό το ρυθμό εις βάρος μας για δικό τους όφελος παρά για το κοινό καλό.

Αλι Σμιθ
Χειμώνας
Μτφ. Μιλτιάδης Αργυρόπουλος
Εκδ. Καστανιώτης,
σελ. 320
Τιμή 18 ευρώ