Από τις Βερσαλλίες στον Τσιτσιπά

Η πρόσφατη συμμετοχή του Στέφανου Τσιτσιπά στην ημιτελική φάση της διοργάνωσης του Ρολάν Γκαρός, ο αποκλεισμός του, η ήττα του αντιπάλου του Νόβακ Τζόκοβιτς από τον τελικό νικητή της διοργάνωσης Ραφαέλ Ναδάλ ήταν ένα απολαυστικό θέαμα αγώνων τένις (αντισφαίρισης ας σημειώσουμε στα ελληνικά) που παρακολούθησαν από την τηλεόραση μερικές εκατοντάδες χιλιάδες θεατές σε όλον τον κόσμο.

Και ίσως παραμένει ένα άθλημα που η θέασή του είναι καλύτερη στην οθόνη, παρά εντός του γηπέδου. Αυτό είναι το επιχείρημα του συγγραφέα Ντέιβιντ Μπέρι και της κοινωνικής έρευνάς του «A People’s History of Tennis» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Pluto. Ο Μπέρι,  πρώην παραγωγός τηλεόρασης, υιοθετεί μια προσέγγιση για να υποστηρίξει τον ριζοσπαστισμό του τένις που προκύπτει με τους τρόπους με τους οποίους λειτούργησε, ως υπομόχλιο για διάφορες κοινωνικές δυνάμεις, αρκετές από τις οποίες ήταν προοδευτικές.

Η αντισφαίριση (ή «βασιλικό» τένις) εμφανίστηκε για πρώτη φορά σε γαλλικά μοναστήρια τον 13ο αιώνα. Οι ιστορικοί του αθλητισμού πιστεύουν ότι το σχήμα του γηπέδου στο οποίο παίζεται μιμείται τη διάταξη μιας τραπεζαρίας ή ενός ξεχασμένου στο παρελθόν μεσαιωνικού δρόμου. Εν μέρει λόγω του μεγέθους και της πολυπλοκότητας του γηπέδου, το πραγματικό τένις ήταν από την αρχή ένα παιχνίδι επιλεκτικού  χαρακτήρα, που συχνά συνδέεται με τη βασιλική εξουσία. Δύο Γάλλοι βασιλιάδες πέθαναν από τραυματισμούς στο τένις. Η Αν Μπόλεϊν παρακολουθούσε έναν αγώνα τένις όταν συνελήφθη για να εκτελεστεί αργότερα από τον Ερρικό Η’. «Στο αποκορύφωμα της δημοτικότητάς του τον 16ο αιώνα», γράφει ο Ντέιβιντ Μπέρι στην ιστορία του για το τένις, «μόνο το Παρίσι είχε 250 γήπεδα, μεταξύ των οποίων ένα στο Λούβρο και ένα άλλο στις Βερσαλλίες. Το τελευταίο μάλιστα  καταλήφθηκε στην επανάσταση του 1789 από τους εκπροσώπους της Τρίτης Τάξης ως συμβολική διαμαρτυρία για την ελιτίστικη φύση του αθλήματος».

Το παιχνίδι που παίχτηκε για πρώτη φορά δημόσια στη Βρετανία συνέβη στις 6 Μαΐου 1874, στο γήπεδο κρίκετ της Πριγκιπικής Λέσχης στην περιοχή Νάιτσμπριτζ και ήταν επινόηση του Ουόλτερ Ουίνγκφιλντ, αξιωματούχου του στρατού και μεγαλοεπιχειρηματία. Συμπαίκτες του ήταν ο Κλέμεντ Σκοτ, κριτικός θεάτρου στην Telegraph, ένας καπετάνιος του πολεμικού ναυτικού και ένας παίκτης του κρίκετ με το όνομα Λούμποκ. Ο Ουίνγκφιλντ ονόμασε το νέο του παιχνίδι «σφαιριστική» (μια ελεύθερη απόδοση των αρχαίων ελληνικών του «να ανήκει στην μπάλα»). Ενα δίχτυ, τέσσερις ξύλινες ρακέτες, μερικές λαστιχένιες μπάλες, μανταλάκια για να σηματοδοτήσουν το γήπεδο σε σχήμα κλεψύδρας και ένα βιβλίο κανόνων αποτελούσαν τις προϋποθέσεις του. Ενας δημοσιογράφος της Morning Post το χαρακτήρισε «έξυπνη προσαρμογή του τένις στις ανάγκες ενός συνηθισμένου γκαζόν» που «αναμφίβολα θα γίνει εθνικό χόμπι».

Η Βρετανία του 19ου αιώνα γνώρισε μια αθλητική έκρηξη, κατά τη διάρκεια της οποίας εφευρέθηκαν, προωθήθηκαν και παίχτηκαν εκατοντάδες παιχνίδια προτού εξαφανιστούν γρήγορα. Αλλά η τεχνολογική εξέλιξη που έδωσε ώθηση στην άνοδο του τένις ήταν η εφεύρεση του βουλκανισμού, της επεξεργασίας δηλαδή του καουτσούκ, από τον Τσαρλς Γκουντγίαρ το 1844 που επέτρεψε στα μπαλάκια να κατασκευάζονται από ελαστικό. «Οταν ένα κομμένο γκαζόν και μια μαλακή μπάλα από καουτσούκ τελικά μπήκαν μαζί», γράφει ο Μπέρι, «το γήπεδο τένις αναπόφευκτα έκανε τόσο ικανοποιητικό το παιχνίδι γι’ αυτό κι έγινε δημοφιλές».

Στη συνέχεια το τένις προσελκύει διασημότητες. Ο Οσκαρ Ουάιλντ, από τους πρώτους ενθουσιώδεις παίκτες του προσδίδει γοητεία. Ο πρίγκιπας Αλφρέδος ανανέωσε τη βασιλική σύνδεση με το παιχνίδι δημιουργώντας ένα γήπεδο στο Ανάκτορο του Μπάκιγχαμ. Μέσα σε ένα χρόνο το τένις ήταν ένα χαρακτηριστικό στα πάρτι σε παραθεριστικές κατοικίες και σύντομα η τρέλα εξαπλώθηκε στην Ευρώπη. Μέχρι το 1875 είχε διαδοθεί στη Βραζιλία, την Ινδία και τη Νότια Αφρική. Η λέσχη του Wimbledon ιδρύθηκε το 1868 ως λέσχη για κροκέ, όμως το 1875 τα μέλη της στράφηκαν στο τένις. Τα πρώτα πρωταθλήματα τένις πραγματοποιήθηκαν εκεί το 1877, προσελκύοντας 22 συμμετέχοντες, μεταξύ των οποίων δύο ιερείς και τον δήμαρχο του Νόργουιτς. Την επόμενη χρονιά νικητής του  τελικού ήταν ο Φρανκ Χέιντοου, «ένας κυνηγός μεγάλων αγώνων, ιδιοκτήτης  φυτείας καφέ στην Κεϋλάνη, ο οποίος μετά το τουρνουά επέστρεψε εκεί και κανείς δεν τον ξαναείδε στο Γουίμπλεντον».

Η διεθνής απήχηση του τένις προήλθε από τη δυναμική του συμβολισμού του: οποιοδήποτε κομμάτι του εδάφους σε μια μακρινή γωνία της αυτοκρατορίας θα μπορούσε να γίνει αγγλικό απλώνοντας ένα δίχτυ, οριοθετώντας  ένα γήπεδο και ανταλλάσσοντας μερικές μπαλιές. Η συλλογικότητα, το έντιμο παιχνίδι (ή η ομοιότητά του προς το fair play) και  βέβαια η εντύπωσή του ως κοινωνικό θέαμα  ήταν εξίσου σημαντικά με τη νίκη. «Το τένις θα πρέπει να παίζεται με έντονο ζεστό ήλιο», έγραψε ένας πρώτος σχολιαστής, καταγράφοντας τα σημεία εκείνα που οδήγησαν το τένις στην εξιδανίκευση: «Πρέπει να υπάρχει μια δροσερή σκιά ενός δέντρου, φράουλες και κρέμα, μια καράφα  παγωμένο κόκκινο κρασί και μερικοί θεατές που δεν θέλουν να παίξουν αλλά είναι λάτρεις του παιχνιδιού. Εάν υπάρχουν αυτές οι προϋποθέσεις, ένα απόγευμα στο γήπεδο τένις είναι ένα πολύ χριστιανικό και ευεργετικό χόμπι».

Το τένις, το οποίο επιβραβεύει το γήπεδο, το αμυντικό παιχνίδι και την πονηριά, φάνηκε ένα πιο εγκεφαλικό παιχνίδι από πολλά άλλα, και αποδείχθηκε το ιδανικό άθλημα για τους νέους των προαστίων της μητρόπολης. Οι σύλλογοι που άρχισαν να ιδρύονται παντού μέσα στη χώρα συνέβαλαν στη μεταβολή και των κοινωνικών σχέσεων. Σύμφωνα με τον Μπέρι, κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες του 20^ου αιώνα οι λέσχες του τένις πρωτοπόρησαν καθώς ευνόησαν την ανάπτυξη ενός νέου είδους σχέσεων μεταξύ των φύλων που σπάνια είχε δει η αγγλική κοινωνία: τη φιλία.  «Η ριζική συμβολή των πρώιμων ομίλων τένις ήταν ότι εντός τους είχε αρχίσει να αναπτύσσεται μια κοινωνική πρακτική όπου ενήλικες άνδρες και γυναίκες που δεν είχαν συγγένεια μεταξύ τους θα μπορούσαν να είναι φίλοι. Αντρες και γυναίκες, νέοι και ηλικιωμένοι, μπορούσαν να παίξουν μαζί και να φλερτάρουν ενώ έπαιζαν τένις».

Πέρα από τη λέσχη φιλίας που πρόσφερε το τένις, αυτό που του επέτρεψε να γίνει ένα από τα πιο δημοφιλή παγκόσμια αθλήματα του 20ού αιώνα ήταν η παρακολούθησή του. Πριν από το τένις, τα περισσότερα αθλήματα ήταν ευχάριστα  για όσους συμμετείχαν σε αυτά. Ομως το τένις δημιούργησε χώρο για ένα νέο είδος συμμετέχοντα, τον θεατή-οπαδό. Το συναίσθημα της απόλαυσης γρήγορα διαδόθηκε σε περισσότερους θεατές με την εξέλιξη της τεχνολογίας. Το τένις σε απευθείας μετάδοση οργανώθηκε για πρώτη φορά στο Wimbledon στις 21 Ιουνίου 1937, όταν υπήρχαν μόνο τετρακόσιες ιδιωτικές τηλεοράσεις στη Βρετανία. Δύο κάμερες ήταν τοποθετημένες στο κεντρικό γήπεδο, με εικόνες που αναμεταδίδονταν από ένα λεωφορείο στον χώρο στάθμευσης. Υπήρχε κάποια ανησυχία ότι τα «ρεύματα διαθερμίας υψηλής συχνότητας» στο γειτονικό νοσοκομείο πιθανόν να επηρέαζαν την εκπομπή, οπότε το νοσοκομείο συμφώνησε να αναστείλει αυτή τη θεραπεία κατά τη διάρκεια  μετάδοσης των αγώνων. Οι εικόνες ήρθαν ξεκάθαρα. Το BBC συνειδητοποίησε σύντομα ότι το να βλέπεις ανθρώπους να παρακολουθούν τένις ήταν σχεδόν τόσο διασκεδαστικό όσο το να παρακολουθείς τον ίδιο τον αγώνα. Και το 1939 προστέθηκε μια τρίτη κάμερα που επικεντρώθηκε στα πλήθη: κοντινές λήψεις αφίξεων στο Βασιλικό Θεωρείο και οι αντιδράσεις από τους θεατές προστέθηκαν στα συστατικά του θεαματικού αγωνίσματος. Μέχρι το 1948, το δεκαπενθήμερο του Wimbledon παρακολουθήθηκε στην τηλεόραση από 200.000 ανθρώπους, σχεδόν όσοι το παρακολούθησαν από κοντά στις κερκίδες. Μάλιστα ο Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας, ένας πρωταθλητής του τένις προτού εξελιχθεί ως μυθιστοριογράφος, πίστευε ότι «η τηλεόραση είναι για το τένις  σχεδόν ό,τι το βίντεο πορνό  για τον άνθρωπο στην αίσθηση της αληθινής  αγάπης». Ακόμη και όσοι δεν είναι  παίκτες μπορεί να αισθάνονται διαφορετικά: υπάρχει κάτι εγγενώς ευανάγνωστο στο τένις, οπότε μπορεί οποιοσδήποτε να το απολαύσει και να το παρακολουθεί ακόμα κι αν δεν έχει πιάσει ποτέ ρακέτα. Με το ορθογώνιο γήπεδό του, μικρό αριθμό συμμετεχόντων και έντονο, γεωμετρικό παιχνίδι, το παιχνίδι μοιάζει σαν να έχει σχεδιαστεί για παρακολούθηση σε μια οθόνη.

Ο «ριζοσπαστισμός» του τένις, όπως το βλέπει ο Μπέρι, πηγάζει από αυτήν την εξ αποστάσεως θέαση. Το θεωρεί ιδιαίτερα ισότιμο άθλημα, του οποίου οι οπαδοί είναι πιο πρόθυμοι από τους περισσότερους να αγκαλιάσουν παίκτες από διαφορετικά πολιτιστικά και κοινωνικά υπόβαθρα. Ο ρόλος της τηλεόρασης, λέει, ήταν ζωτικής σημασίας για τη μετατροπή των θαυμαστών σε λάτρεις των παικτών και των παικτών σε διασημότητες, των οποίων οι προσωπικότητες επιλέχθηκαν όσο και το στυλ παιχνιδιού τους.

Είναι λιγότερο εύκολο να αποδεχτούμε το επιχείρημά του ότι οι θεσμοί του τένις μπορούν να θεωρηθούν ως εγγενώς προοδευτικοί. Οτι δηλαδή οι σύλλογοι που ιδρύθηκαν στις αρχές του 20ου αιώνα στη Βρετανία για την προώθηση του παιχνιδιού δεν είχαν κανονισμούς αποκλεισμού. Σήμερα οι λέσχες του τένις εξακολουθούν και είναι χώροι ελίτ, προωθώντας τις διακρίσεις, αλλά και τον αποκλεισμό. Οι λέσχες του τένις παραμένουν σχήματα σχεδιασμένα τόσο για να κρατήσουν τους ανθρώπους έξω όσο και να τους καλωσορίσουν. Ισως αυτός είναι ένας ακόμη λόγος για να παρακολουθούμε τους αγώνες στην τηλεόραση.