Το παλιό ανέκδοτο

Περπατώντας στην Ανω Πόλη, βλέπω σε φρεσκοβαμμένο τοίχο το σύνθημα με τεράστια γράμματα: «Ταξικό μίσος». Μου κάνει εντύπωση και δεν μου κάνει ταυτόχρονα – το έχουμε όλοι ξαναδεί κι αλλού. Και η πρώτη ερώτηση που προκύπτει βλέποντάς το είναι ότι αυτός ο (πιθανότατα) νεαρός που το έγραψε δεν είχε άλλο στον νου του, δεν τον απασχολεί τίποτε άλλο στην ηλικία του, ας πούμε το τι θα κάνει στον βίο του, πού θα δουλέψει, τα κορίτσια, ο έρωτας, η χαρά της ζωής, το να ταξιδέψει, να μάθει γλώσσες, το πώς θα πάει μπροστά, και ο μόνος, αποκλειστικός γκαϊλές του είναι το «ταξικό μίσος» για τους συμπατριώτες του;

Κι όμως. Συχνά οι ιδεολογίες δεν αποτελούν απόλυτες ιδέες αυτές καθαυτές, αλλά μετατρέπονται σε απόλυτες αλήθειες από κάποια ψύχωση που επενδύεται πάνω τους και γίνεται μονολόγιστος ευχή, αμετακίνητο κόλλημα, ξυλόβιδα ιδεοκαταναγκαστικής καθήλωσης. Αν βάλεις και λίγη μοχθηρία, κοινωνικό φθόνο, ανικανότητα που ψάχνει τη δικαιολόγησή της σε άλλους, τότε φθάνεις πιθανώς στο σύνθημα: ταξικό μίσος. Ποιο μίσος, καημένε; Υπάρχει συχνά δικαιολογημένη απέχθεια για συγκεκριμένα άτομα, αλλά αφηρημένο μίσος εναντίον μιας ή άλλης τάξης συμπατριωτών (ψευτοθεωρητικά κατασκευασμένης) πώς προκύπτει;

Βέβαια ο νεαρός (και είναι το πιο συνηθισμένο) μάλλον θα έχει υποστεί μπουγάδα εγκεφάλου από κάποιον τενεκετζή ινστρούχτορα ή από κάποια παρέα εξεγερμένων χωρίς αιτία (βαρετό κλισέ) και κόβοντας σε ένα αφηρημένο πεδίο την κοινωνία σε μπακλαβαδοκόμματα με εργαλεία του 1920 έφτασε να βρει στα γρήγορα έναν ευγενή σκοπό στη ζωή του που είναι το ταξικό μίσος. Βρήκε τον προορισμό του. Το μεγάλο όραμα. Να μισεί τους άλλους γιατί βγάζουνε ένα πεντακοσάρικο, ένα χιλιάρικο ή πολλά παραπάνω. Δεν θα το έλεγες και γόνιμη στάση, αλλά σε κάθε γενιά, με πληκτικό τρόπο, αναδεικνύεται η ίδια ποσόστωση που θέλει να πάρει εκδίκηση για λόγους που δεν καταλαβαίνει. Σε κάθε γενιά, τα ίδια και τα ίδια – καταντάει κουραστικό, σαν παλιό ανέκδοτο. Και ακούς κάθε φορά την ίδια ρητορική, βλέπεις τις ίδιες πόζες, την ίδια θεατρικότητα, τα ίδια στερεότυπα. Ξαναβάλ’ το να το χορέψουμε.

Ακόμα και μετά τις αναλύσεις του Μποντριγιάρ, που κι αυτές έχουν ιλιγγιωδώς ξεπεραστεί και ξεπερνιούνται κάθε δευτερόλεπτο με αστραπιαίο τρόπο, υπάρχουν παλιατζήδες της θεωρίας, κατηχητικατζήδες που βρίσκουν νεαρά, ευάλωτα άτομα, πρόθυμα να ξαναγράψουν σε φρεσκοβαμμένους τοίχους το σύνθημα: ταξικό μίσος. Και να ξαναμπούν στην πεπαλαιωμένη λιτανεία των απλοϊκών αντιθέσεων, να συνεχίσουν, εκτός χρόνου και τόπου, την ανακύκλωση με θεωρητικά εργαλεία του Μεσοπολέμου – σαν να μην έχει συμβεί τίποτε τα τελευταία εκατό χρόνια. Κουκιά φάγαμε, κουκιά μαρτυράμε. Κι άμα τελειώσουνε τα κουκιά, ρουφάμε το κουκόζουμο.

Δηλαδή το παιδί αυτό που έγραψε το σύνθημα είναι μια συνήθης, βαρετή περίπτωση αποπλανημένου που διοχετεύει όλες τις αναζητήσεις της νεότητας σε μια χονδροειδή αντίθεση και μέσα από αυτήν βρίσκει, αίφνης, ρόλο. Είναι, πια, εναντίον κάποιων, και έτσι, ετεροκαθοριζόμενος, επινοεί μια αυτοεικόνα εξεγερμένου με τις γνωστές αυταπάτες – κλισέ περί δικαιοσύνης, ουμανισμού και με όλα τα μπαγιάτικα συστατικά της πανάρχαιης συνταγής. Αργότερα μπορεί να ανακαλύψει πως όλα αυτά ίσως έχουνε και ψωμί και αποδοχή, αν εμπλακεί στον επίσημο φορέα, οπότε κολλάει εκεί, μηρυκάζει την κασέτα και ζει αυτός καλά κι εμείς καλύτερα.

Το θέμα, βέβαια, απ’ την άλλη είναι ότι δεν μιλάει έστω παραπλανητικά (ως συνηθίζεται), αλλά η πορδοχαρά της ιδεολογικής ανακάλυψης δεν τον αφήνει να κρυφτεί και το γράφει ευθέως: ταξικό μίσος. Εντάξει. Αλλά, αν εσύ θεωρείς νόμιμο να μισείς τους άλλους που ούτε καν γνωρίζεις και να το λες φόρα παρτίδα, γιατί και οι άλλοι να μη σε μισήσουν, τότε, εκατό φορές περισσότερο; Κι αυτό νόμιμο είναι. Νομιμότατο και αυτονόητο. Ωραία, αλλά πού βγάζει αυτή η ερωτική εξίσωση;

Να το πούμε αλλιώς: δεν κοιτάζει ο άνθρωπος να εξελιχθεί, να ανεβεί, όπως οι πιθανοί άλλοι, απλώς μαθαίνει να τους μισεί επειδή εκείνοι τα κατάφεραν. Υπάρχει όμως και η περίπτωση (που είναι και συνήθης) αυτός που γράφει το εν λόγω σύνθημα να είναι κανακάρης πλούσιας οικογένειας που ανακάλυψε πως τον παρηγορεί το λεγόμενο σωτηριολογικό σύνδρομο και, πια, εξεγείρεται θεατρικά για να σώσει όλους τους κατατρεγμένους αυτού του άδικου κόσμου. Τι πιο ευγενές; Τι πιο οραματικό για ένα παιδί που ίσως δεν ξέρει ακόμα πώς να περάσει απέναντι; Νιώθεται η στάση του, αλλά σε κάθε περίπτωση, επειδή το έχουμε ξαναδεί το έργο, είναι βέβαιο πως τελικά η πλήξη δεν αποφεύγεται, παρότι περιμένεις οι νέοι να σε εκπλήττουν, κάτι που συμβαίνει σπανιότατα. Κάθε φορά βλέπεις αυτή την ανιαρή, χωρίς καμία φρεσκάδα, πανομοιότυπη τελετουργία της ψευδοεξέγερσης. Ιδια λόγια, ίδια γένια, ίδια μπλουτζίν, ίδιες κουκούλες, ίδιες αυταπάτες, ίδιες ελβιέλες.

Το θέμα, ωστόσο, πουλάει ακόμα. Και θα πουλάει πάντα, εφόσον τα κλισέ είναι παντοτινά. Οπως και η φρεναπάτη του δήθεν καινούργιου και προοδευτικού που είναι παλιότερο και από τις πέτρες. Μας έχουνε γανιάσει με όλα αυτά τα παλιά ανέκδοτα. Θα πεις, πολλοί ψωμίζονται με τα στερεότυπα, βγάζουνε μεροκάματο και βρίσκουν, ακόμα, γκόμενα. Σύμφωνοι. Και το μίσος ανέκαθεν έκοβε πιο πολλά εισιτήρια στο φαντασιακό ενός ποσοστού κάθε γενιάς που βαριέται να βρει άλλες διαδρομές. Εξάλλου, μερικές ανεξέλικτες περιπτώσεις, ακόμα και να γεράσουν, κάνουν τα ίδια. Θέλουν μέχρι και να κάψουνε τη Μόρια, με την επίκληση του παλιού, αφορολόγητου ουμανισμού. Τους αρέσει ακόμα η φωτιά – δεν τους έφτασαν το Μάτι και η Μαρφίν. (Αναψε πρώτα κάνα τσιγάρο, που πλέον είναι σχεδόν επαναστατική πράξη, και μετά βλέπουμε).

Και δεν πρόκειται ν’ αλλάξει κάτι. Πάντα θα προκύπτει η νέα ποσόστωση και θα κυκλοφορούν γέροντες που θα επιδίδονται σε νεανιεύματα και θα μας λένε με τα ίδια λόγια το παλιό, ψόφιο ανέκδοτο.