Ο κορωνοϊός δίνει μια δεύτερη ευκαιρία

Δρέσδη, 19 Δεκεμβρίου 1989. Ο Χέλμουτ Κολ, καγκελάριος της Δυτικής Γερμανίας, απευθύνεται, μπροστά από την εκκλησία Frauenkirche, στους χιλιάδες Ανατολικογερμανούς που είχαν μετακινηθεί, εκείνη την ημέρα, απ’ όλα τα σημεία της Ανατολικής Γερμανίας για να τον ακούσουν.

Ηταν ακριβώς σαράντα ημέρες μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου και το σύνθημα που κυριαρχούσε ήταν «Είμαστε ένας λαός». Με τρεις λέξεις περιγραφόταν όλη η μεταπολεμική ιστορία της Γερμανίας, που από το 1949 και μετά ήταν διαμελισμένη σε δύο κράτη, την Ομοσπονδιακή και τη Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας.

Ο Χέλμουτ Κολ πήγε στη Δρέσδη, που περισσότερο από οποιαδήποτε γερμανική πόλη είχε υποφέρει από τους βομβαρδισμούς του πολέμου, με το πρόσχημα του φόρου τιμής στους νεκρούς της. Στην πραγματικότητα την είχε επιλέξει για να πει στους Γερμανούς «ας αναλογιστούμε τι κάναμε». Εκείνο το βράδυ, ο Χέλμουτ Κολ υποχρέωσε τη Γερμανία να  θυμάται το ναζιστικό παρελθόν της. Διάλεξε να μιλήσει μπροστά στην εκκλησία φοβούμενος την ενδεχόμενη λανθασμένη λαϊκή αντίδραση, όταν θα τον άκουγαν να λέει «είθε ο Θεός να ευλογήσει τη γερμανική μας πατρίδα», δηλαδή την επανενωμένη Γερμανία! Ο Κολ ήταν σίγουρος ότι όλοι θα άρχιζαν να τραγουδούν τον εθνικό ύμνο. Αλλά ποιον ύμνο; Οι ηγέτες των χωρών που ήλεγχαν τη διαιρεμένη Γερμανία, (ΗΠΑ, ΕΣΣΔ, Γαλλία, Αγγλία), από το 1945, ανέμεναν το μοιραίο λάθος που θα τεκμηρίωνε οριστικά το αρχικό «όχι» τους στην επανένωση. Αν εκείνο το βράδυ στη Δρέσδη ακουγόταν το «Deutschland über alles…», η ζημιά θα ήταν ανεπανόρθωτη. Γι’ αυτό, ο Χέλμουτ Κολ είχε συνεννοηθεί με τους ιερείς της Frauenkirche αν ακουγόταν η αρχή του επικίνδυνου μοτίβου, οι καμπάνες της εκκλησίας θα αναλάμβαναν να το «καλύψουν». Ομως, δεν χρειάστηκε. Ο Χέλμουτ Κολ είπε σε συνεργάτη του: «Απόψε, πετύχαμε την επανένωση!» ή «Wir schaffen die Einheit». Εκείνο το βράδυ, ο Κολ υποσχέθηκε ότι είναι η δημοκρατική Γερμανία που θέλει να επιστρέψει στη διεθνή κοινότητα, ανοίγοντας τον δρόμο για την επανένωση στις 3 Οκτωβρίου 1990, μετά την υπογραφή της «Συμφωνίας 2+4».

Εις το εξής, η επανενωμένη Γερμανία έγινε χώρα ανεξάρτητη, κυρίαρχη και με δικαίωμα αυτοδιάθεσης. Επαψαν να υπάρχουν στη Γερμανία ξένες ζώνες επιρροής, η χώρα εντάχθηκε στο ΝΑΤΟ, στηρίζει τον ΟΗΕ,  επαναβεβαίωσε ως ενιαία Γερμανία τη συμμετοχή της στην ΕΟΚ και μετά τη Συνθήκη του Μάαστριχτ (1992) αντικατέστησε το γερμανικό μάρκο με το ευρώ. Ο Κολ, φεύγοντας από την καγκελαρία, γνώριζε ότι είχε για πάντα συνδέσει την τύχη της Γερμανίας με αυτή της Ευρώπης.

Με αυτό το δόγμα πορεύτηκε έκτοτε η Γερμανία και ήταν παρούσα στα διεθνή γεγονότα: από τη συμμετοχή της στον πόλεμο της Γιουγκοσλαβίας έως τη μεταναστευτική κρίση του 2015, από τις αποστολές του ΝΑΤΟ και του ΟΗΕ, έως τον πόλεμο κατά του Ισλαμικού Κράτους (Daesch), από τη στήριξη της πολιτικής για την κλιματική αλλαγή έως τις Συμφωνίες της Βιέννης για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, κ.ά.

Ωστόσο, όπου συμμετείχε ο ρόλος της ήταν μεν σημαντικός αλλά όχι πρωταγωνιστικός, και υπάρχει εξήγηση. Οι Γερμανοί, έως τη νέα στρατιωτική «Λευκή Βίβλο» τους (2016), ήθελαν η χώρα τους να μοιάζει περισσότερο με Ελβετία παρά με εκδοχή «γεωπολιτικής Γερμανίας». Αν διαφαίνεται αλλαγή στάσης, αυτή συνδέεται κυρίως με την απαίτηση των Ευρωπαίων να αναλάβει η Γερμανία τις ευθύνες που της αναλογούν από το οικονομικό της μέγεθος σε θέματα εξωτερικής και αμυντικής πολιτικής, τόσο περισσότερο που το νέο διεθνές τοπίο γίνεται χαοτικό και το ΝΑΤΟ «εγκεφαλικά νεκρό».

Ο προσεκτικός παρατηρητής της γερμανικής πολιτικής δεν δυσκολεύεται να προβλέψει τις κινήσεις της, αρκεί να μην παραβλέπει την επιρροή της ιστορίας στις γερμανικές αποφάσεις και τη θέση που κατέχει ο προτεσταντισμός στη διαμόρφωση της πολιτικής. Εάν οι συνέπειες από την οικονομική κατάρρευση της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης εξηγούν την προσήλωση αρκετών Γερμανών στις πολιτικές της «λιτότητας και της αποταμίευσης», η προτεσταντική ηθική εξηγεί το άνοιγμα των γερμανικών συνόρων στους μετανάστες, το 2015 και το γεμάτο αυτοπεποίθηση «Wir schaffen das!», δηλαδή θα τα καταφέρουμε, της καγκελαρίου Μέρκελ.

Από σύμπτωση, το «κορίτσι του Κολ», όπως την αποκαλούσαν όσο ηγείτο της Γερμανίας ο πολιτικός της πατέρας, και ο πρώτος καγκελάριος της επανένωσης συνδέονται, μεταξύ άλλων, και με το σύνθημα: «Θα τα καταφέρουμε»!

Τριάντα χρόνια μετά, η Γερμανία τα έχει καταφέρει; «Οχι!» απαντά ο Γιούργκεν Χάμπερμας, αλλά «η κατάσταση που δημιούργησε η πανδημία του κορωνοϊού της προσφέρει μία δεύτερη ευκαιρία». Ο φιλόσοφος έχει δίκιο. Το 2020 βρήκε τη Γερμανία εξωτερικά απομονωμένη, λόγω της προσήλωσής της στο δόγμα της «λιτότητας», εσωτερικά διαιρεμένη από τις κοινωνικές ανισότητες που προκάλεσε η επανένωση, πραγματική βόμβα στα θεμέλια της χώρας, και στα έδρανα της Ομοσπονδιακής Βουλής το ναζιστικό κόμμα «Εναλλακτική για τη Γερμανία» (AfD).

Αν η Ανγκελα Μέρκελ είδε το 2014 πως «αν πέσει το ευρώ, πέφτει και η Ευρώπη», έτσι και το καλοκαίρι του 2020 συνειδητοποίησε πως μόνο ένα ευρωπαϊκό «σχέδιο Μάρσαλ» θα έσωνε την ήπειρό μας και συναίνεσε στην εκπόνηση της γαλλογερμανικής πρότασης για το «Ταμείο Ανάκαμψης».

Ομως, αυτή τη φορά, ίσως η Ανγκελα Μέρκελ να στηρίζει την ΕΕ περισσότερο από γερμανική πολιτική ανάγκη παρά από οικονομική. Το 2021 η θητεία της τελειώνει. Στο πολιτικό τοπίο δεν υπάρχει πολιτικός που να μπορεί να καλύψει το κενό της. Συνεπώς, ενδέχεται η Γερμανία να βιώσει σοβαρή πολιτική κρίση που θα τονώσει τη δύναμη του ΑfD και όλων των ριζοσπαστικών στοιχείων της χώρας. Η προσπάθεια των «οπαδών της αντι-μάσκας» στο Βερολίνο να εισβάλουν στο Κοινοβούλιο, πριν από δύο εβδομάδες, πάγωσε όλη τη δημοκρατική Γερμανία και επανέφερε δυσάρεστες μνήμες.

^«Οταν βλέπεις τον Σόιμπλε να χύνει κροκοδείλια δάκρυα για την Ευρώπη», όπως έγραψε ο Γιούργκεν Χάμπερμας, τότε η κατάσταση δεν είναι για τούρτες και κεράκια. Εν μέσω οικονομικής κρίσης, ο τέως διευθυντής του ΠΟΕ, ζήτησε από την Ανγκελα Μέρκελ να αναπτύξει ένα όραμα για την Ευρώπη ώστε να σωθεί η ΕΕ. Η καγκελάριος τον κοίταξε στα μάτια και του απάντησε: «Δεν είμαι ποιήτρια!». Τώρα, που η δωρική Ανγκελα Μέρκελ αναφέρεται συχνότατα στην «ευρωπαϊκή κυριαρχία και αλληλεγγύη», ίσως να θέλει να μας πει με τα λόγια ενός συμπατριώτη της, πως «τα γεγονότα επέδρασαν πάνω στο κορμί και την ψυχή μου…» – και ο σωτήρας μας θα λέγεται Μπετόβεν!

Η Ξένη Δ. Μπαλωτή είναι ιστορικός σύγχρονης Ευρωπαϊκής Ιστορίας του Πανεπιστημίου της Σορβόννης