Η άλλη κληρονομιά

Σε μια εποχή γενικότερης κρίσης, οικονομικής, πολιτικής, αλλά κυρίως πνευματικής και πολιτιστικής, όταν τα πάντα διακυβεύονται διεθνώς και οι επιπτώσεις τους στη μικρή μας χώρα γίνονται σφυροκόπημα, είναι λογικό και αναγκαίο (δυστυχώς στις μέρες μας αυτές οι δύο έννοιες δεν πάνε πάντα μαζί) να επιχειρείται συλλογικά, αλλά και ατομικά, μια βαθιά διείσδυση στην ιστορία, κυρίως την ιστορία των ιδεών και των ηθών, από όπου, αναδυόμενοι, να έχουμε οπλιστεί με επιχειρήματα και αποδείξεις για το τι στο παρελθόν μας ανύψωσε και μας διέσωσε στην τρικυμία των καιρών και τι μας έβλαψε, μας ταπείνωσε και μας καθυστέρησε στην πορεία προς το εκάστοτε μέλλον. Οι μεγάλοι ιστορικοί της ανθρωπότητας και πρώτοι, τουλάχιστον χρονικά, οι αρχαίοι Ελληνες κατέθεταν τα τεκμήριά τους για τα αίτια των θριάμβων και των καταστροφών της προόδου του λαού τους και των καθυστερήσεων, των πρωτότυπων λύσεων των ποικίλων προβλημάτων και των, συχνά τρομακτικών, λαθών. Είναι, εξάλλου, λογικό η πορεία, κάθε πορεία, ατομική ή συλλογική, μέσα στον ιστορικό χρόνο να μας επιφυλάσσει εκπλήξεις, να μην ανοίγει προοπτικές και να μας ορθώνει τείχη και αδιέξοδα.

Πέρα, όμως, από την ιστορία, ως επιστήμη και γνώση της πορείας των λαών, μέρος της, αλλά ξεχωριστό και αξιοθαύμαστο, είναι η αποτύπωση των εμπειριών μιας ανθρώπινης ομάδας, ενός ατόμου και της οικουμένης ολόκληρης, είναι η τέχνη – και θα σταθώ, κυρίως, στην ποίηση. Εχω κι άλλοτε καταθέσει τη γλωσσική ιστορία της ποίησης, όχι της συγκεκριμένης στις μέρες μας και παλιότερα τέχνης του λόγου, αλλά της ευρύτερης. Αλλο πράγμα, άλλη η σημασία του «πράττω», άλλη του «δρω» και άλλη του «ποιώ». Εξάλλου, ο δημιουργός του κόσμου, Ποιητής ουρανού και γης ιδιοφυώς ονομάστηκε. «Ποιώ» σημαίνει «δημιουργώ» εκ του μηδενός. Ο Πλάτων ονόμαζε «ποίηση» την πορεία από το σκοτάδι στο φως, από το μηδέν στο κάτι. Με αυτή τη σημασία ας προσπαθήσουμε να διεισδύσουμε στην ουσία της ποιητικής τέχνης. Θυμίζω, εξάλλου, πως «τέχνη» σημαίνει «συνταίριασμα», «σύνθεση», «ισορροπία στοιχείων», συχνά άσχετων μεταξύ τους πριν από τη σύνθεση και που με τη σύνθεση παίρνουν άλλο βάρος, άλλη σημασία και άλλη αξία. Ο καθένας μπορεί να συναντήσει στο λεξικό τις λέξεις «ανάκουστος» και τη σημασία της, «κιλαϊδισμός» και «λιποθυμισμένος». Τις εξετάζει, τις εκτιμά και είτε τις αποθησαυρίζει για προσωπική του κάποτε χρήση είτε τις προσπερνά, γιατί ή δεν τις καταλαβαίνει ή δεν τις χρειάζεται. Οταν, όμως, έρχεται ο ποιητικός οίστρος του Σολωμού, συγκροτεί μια συνταρακτική, αντικειμενική, αλλά και συγκινησιακή κατάσταση, νοητική και συναισθηματική. «Ανάκουστος κιλαϊδισμός και λιποθυμισμένος», στίχοι των «Ελεύθερων Πολιορκημένων». Ο «κιλαϊδισμός», ως αυτόνομη και διαθέσιμη για συγκρότηση φράσης λέξη, μπορεί να είναι γοητευτικός, ύποπτος, κρυφός, εκκωφαντικός κ.τ.λ., αλλά μπορεί και να είναι χαρούμενος, ενθουσιώδης, επιθετικός κ.τ.λ. Ο Διονύσιος Σολωμός με τις τρεις αυτές γνωστές στον ομιλητή λέξεις – έννοιες συγκροτεί ένα δικό του σύμπαν.

Η ποιητική τέχνη δεν διδάσκεται στην εκπαίδευσή μας, όχι τώρα μόνο, αλλά από την εποχή που συγκροτήθηκε το κράτος μας και υπάρχει εκπαιδευτική πολιτική και ως μέθοδος και ως περιεχόμενο. Kαι, όπως έλεγα και στο προηγούμενο κείμενό μου, ούτε δασκάλους ετοιμάζει το σύστημα για να μυήσουν τα νέα παιδιά στο ποιητικό γεγονός. Κάποιοι θεωρούν αυτή την πρόταση εκ του περισσού και πολυτέλεια, όταν η εκπαίδευση έχει ταχθεί να φτιάχνει κυρίως οικονομικά, παραγωγικά εργαλεία.

Δεν ήταν πάντα έτσι, βέβαια, τα πράγματα της Παιδείας. Στην είσοδο της Ακαδημίας του Πλάτωνος υποδεχόταν τον μέλλοντα μαθητή η φράση, γραμμένη στην είσοδο: «Μουσικήν ποίει και εργάζου». Εδώ, βέβαια, η λέξη «μουσική» δεν αναφέρεται στην τέχνη των ήχων, αλλά στη σπουδή της προσφοράς των Μουσών, όλων των τεχνών.

Και τώρα στο προκείμενο. Ζούμε και συνυπάρχουμε σε έναν κόσμο με διαφορετικά ήθη, διαφορετικές ιδέες, διαφορετικές μεθόδους, διαφορετικά συστήματα παραγωγής, αγαθών και αξιών. Είναι ιστορική νομοτέλεια να προσπαθούμε να ισορροπούμε και να μετέχουμε σε αυτές τις πράγματι δύσκολες να αφομοιωθούν συνθήκες. Και μόνο στη θρησκεία να σταθμεύσουμε, θα κατανοήσουμε με την πρώτη επαφή το διαφορετικό ήθος των χριστιανικών «αιρέσεων», αφήνω τη χαώδη διαφορά ενός χριστιανικού ήθους στον κόσμο του Ισλάμ, του βουδισμού και του σαμανισμού. Κι όμως, προωθώ τα προϊόντα μου σε ανθρώπους με άλλες αξίες και κριτήρια ζωής και, από την άλλη, καταναλώνω τα προϊόντα άλλων ανθρώπων που έχουν άλλο Θεό και άλλη μαρτυρία αληθείας. Δεν υπάρχει αμφιβολία, στην ανοιχτή κοινωνία που ζούμε, δεν αγοράζουμε και δεν πουλάμε μόνο προϊόντα. Κάθε προϊόν, υλικό ή πνευματικό, κουβαλάει και την ιδεολογία, την πίστη και τις αξίες του παραγωγού. Ενας ιθαγενής της Κεντρώας Αφρικής που «εκπολιτίζεται» από έναν αποικιοκράτη έμπορο και διδάσκεται να χειρίζεται έναν υπολογιστή, δεν γίνεται απλώς ένας, αν έχει ικανότητες, χρήσιμος χρήστης. Αποδέχεται, συχνά χωρίς να το συνειδητοποιεί, και την ιδεολογία, τις αξίες και τα ήθη του κατασκευαστή.

Κάποτε, πριν από πολλά χρόνια, βρέθηκα Πάσχα στο Σικάγο για επαγγελματικούς λόγους. Λόγω της εορταστικής ανάγκης χρειάστηκε να καταφύγω σε έναν ορθόδοξο ναό της πόλης με τα εκατομμύρια αλλοθρήσκων, που λειτουργούσε και ως κέντρο συναντήσεων και τελετών το ελληνικό Πάσχα. Αρνιά και σούβλα, κοκορέτσι, σπληνάντερο, αβγά κόκκινα, ρετσίνα, κουραμπιέδες και τσίπουρο. Και, βέβαια, να κυριαρχεί, έστω και λαβωμένη, η ελληνική γλώσσα. Ηταν έκπληξη να βλέπεις παιδάκια, τρίτης και τέταρτης γενιάς Αμερικανάκια, να ψέλνουν το «Χριστός Ανέστη», να εύχονται κατά τα ειωθότα της ιδιαίτερης πατρίδας τους. Αλλος όπως είχε μάθει ελληνικά από προπάππο σε πατέρα, με προφορά ρουμελιώτικη, κρητικιά και σμυρναίικη!

Τι έλειπε από τη συγκινητική αυτή και αυθεντική ελληνική, εθιμική γιορτή; Η ελληνική ποίηση. Το «Πάσχα των Ελλήνων» του Σικελιανού, τα «Πάθη» από το «Αξιον εστί» του Ελύτη και, βέβαια, η μεγάλη ποίηση της Μεγάλης Εβδομάδας. Οταν όμως ηρέμησα, συνειδητοποίησα πως την ίδια ώρα και μέρα γιορτής στην πατρίδα όλα αυτά που εκεί τα αισθανόμουν ως σωσίβια επίσης απουσίαζαν. Γιατί; Διότι λείπουν από την ελληνική εκπαίδευση. Ενιωσα τότε, και συνεχίζει να είναι μόνιμος καημός, την έλλειψη στην εκπαίδευσή μας μιας Ανθολογίας Ελληνικής Ποίησης από τον Ομηρο στον Εγγονόπουλο και στον Αναγνωστάκη. Γνωρίζω τη μεταμοντέρνα ανοησία, που έχει πλέον και ακαδημαϊκή τήβεννο, πως δεν υπάρχει ελληνικό έθνος, ότι αυτό που αποκαλούμε σήμερα «έθνος» είναι μια κατασκευή του 18ου αιώνα! Και αν για λίγο συμφωνήσουμε και ξεχάσουμε πως ο Αισχύλος στην πρώτη τραγωδία της ανθρωπότητας, τους «Πέρσες», στον παιάνα για την επίθεση των ελληνικών πλοίων εναντίον των Περσών, αρχίζει με τις λέξεις «Ιτε, παίδες Ελλήνων», μένουμε σε ένα τεκμήριο ατράνταχτο: την ελληνική γλώσσα. Υπάρχει σήμερα, εκτός αν είναι ηλίθιος με πατέντα, κανείς που να αρνείται πως η γλώσσα του Αισχύλου, της Σαπφούς, του Ευαγγελίου, του Ακάθιστου Υμνου, της νεκρώσιμης ακολουθίας, του δημοτικού τραγουδιού, του λαϊκού τραγουδιού, του Ρήγα και του Ροΐδη έως τον Ρίτσο είναι μια γλώσσα με την ιστορική της εξέλιξη; Μα ακριβώς αυτό έλεγε και ο Ισοκράτης, πως Ελληνες είναι όσοι μετέχουν στην Παιδεία μας. Αρα, ακόμα και αν ο λαός που κατοικεί σε αυτά τα χώματα έχει μέσα στους αιώνες φυλετικά αλλοιωθεί, όπως ισχυρίζονται κάποιοι, ομιλεί, αγαπά, πενθεί, ζητωκραυγάζει, βρίζει, ακόμη και προδίδει στην ίδια γλώσσα που είναι μια άυλη πατρίδα. Θυμίζω εδώ πως η λέξη «πατρίδα» είναι επίθετο στα αρχαία ελληνικά. «Πατρίς γαία». Η γη του πατέρα μου. Ε, λοιπόν, αυτή τη γλώσσα αρθρώνει η γλώσσα του πατέρα μου, των πατέρων μου, των ίδιων ομιλητών τρεις χιλιετίες.

Και ξαναγυρίζω στην αρχή. Λείπει από την εκπαίδευση, αλλά και από κάθε σπίτι, μια Ανθολογία Ελληνικής Ποίησης από τον Ομηρο στον Βαρβέρη και από τη Σαπφώ στην Αγγελάκη – Ρουκ. Παλιότερα η βιβλική εταιρεία του Λονδίνου τύπωνε την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη στην ελληνική γλώσσα και τις έστελνε απανταχού της γης. Στο σπίτι μας, το 1946, ήρθαν σε ένα δέμα από τη θεία στην Αμερική, μαζί με παπούτσια, σώβρακα και τσίχλες! Και μαζί με την ίδια, ανθολογία πιθανόν με άλλα μεταφρασμένα ποιήματα που θα διανεμηθεί σε όλες τις βιβλιοθήκες του κόσμου, τις ελληνικές πρεσβείες, τα πανεπιστήμια και τα τελωνεία. «Πάρε την λέξι μου. Δώσε μου το χέρι σου», έγραψε ο Εμπειρίκος, και ο Ελύτης «Τη γλώσσα μού έδωσαν ελληνική, το σπίτι φτωχικό στις αμμουδιές του Ομήρου». Υπάρχει, αγαπητοί αναγνώστες, και η ποιητική διπλωματία!