Κι όμως, το streaming δεν είναι «πράσινο»

Κερδίσαμε χρήμα, χρόνο, καλύτερη ποιότητα ήχου και αποκτήσαμε πρόσβαση σε μουσικές τράπεζες που σε άλλες εποχές φάνταζε σενάριο επιστημονικής φαντασίας. Αποθήκευση, κοινοποίηση, live και άλλες λέξεις που συνδέονται με το streaming, την τελευταία τάση για την ακρόαση της μουσικής, έδωσαν τη λύση και μια – έστω και ισχνή – αίσθηση ψυχαγωγίας στην εποχή του κορωνοϊού. Οι περισσότεροι πιστεύουν ότι η νέα αυτή μορφή διασκέδασης είναι φιλική προς το περιβάλλον. Η άυλη μουσική έχει αποδεσμευθεί από το βασίλειο των σκουπιδιών, επιβαρύνει με λιγότερα απορρίμματα, άρα είναι μικρό το αποτύπωμά της στη φύση, όπως θα λέγαμε χρησιμοποιώντας σύγχρονους όρους.

Ομως δεν υπάρχουν πια δραστηριότητες που να μην έχουν επιπτώσεις στον πλανήτη που μας φιλοξενεί. Ενα νέο βιβλίο υπό τον τίτλο «Αποσύνθεση: Η πολιτική οικολογία της μουσικής» («Decomposed: The Political Ecology of Music», εκδ. The MIT Press) αποδομεί αυτή τη σαγηνευτική ψευδαίσθηση που επικρατούσε ιδιαίτερα στους μουσικόφιλους. Ο συγγραφέας Κάιλ Ντεβάιν, επικεφαλής ερευνητής και καθηγητής Μουσικολογίας στο Πανεπιστήμιο του Οσλο, στη Νορβηγία, συνέλεξε έρευνες που αποδεικνύουν ότι οτιδήποτε διακινείται στο Διαδίκτυο – λήψη, αποθήκευση και αναπαραγωγή – απαιτεί ενέργεια. Οπως αναφέρει χαρακτηριστικά: «Το περιβάλλον πλήττεται περισσότερο από τη σημερινή παραγωγή της μουσικής απ’ ό,τι τα προηγούμενα χρόνια, κατά τα οποία γίνονταν ηχογραφήσεις». Η άποψή του στηρίζεται σε δεδομένα και έρευνες από διαφορετικές πηγές. Ενα από αυτά είναι ότι το 2016 η αναπαραγωγή και η λήψη μουσικής παρήγαγαν 194 εκατομμύρια κιλά εκπομπών αερίων θερμοκηπίου, περίπου 40 εκατομμύρια περισσότερα από τις αντίστοιχες τιμές εκπομπών που σχετίζονταν με την παραγωγή της μουσικής σε όλες τις μορφές το μακρινό 2000.

Ποια είναι τα νούμερα που αντιστοιχούν τις μέρες του κορωνοϊού σε μια τέτοια εξίσωση όπου τo streaming είχε πάρει φωτιά; Η άυλη αναπαραγωγή μουσικής έχει πολλά κρυφά κόστη. Τα smartphone και οι υπολογιστές είναι η μεγαλύτερη πηγή αυτών των μυστικών βαριδιών. Τα ρεπορτάζ σχετικά με τις συνθήκες εργασίας στα εργοστάσια της Foxconn στην Κίνα έχουν αποκαλύψει πολλές φορές στοιχεία. Πρόσφατα μάλιστα ήρθαν ξανά στο φως της δημοσιότητας αναφορές που δείχνουν την κακομεταχείριση – που πολλές γίνεται βίαιη και απάνθρωπη – των Ουιγούρων (μουσουλμανική μειονότητα της Κίνας) οι οποίοι βρίσκονται στη γραμμή παραγωγή της Apple. Η παιδική εργασία είναι ανεξέλεγκτη καθώς μόνο από αυτήν προκύπτει ο κύριος όγκος εξόρυξης κοβαλτίου, υλικό απαραίτητο για τη δημιουργία μπαταριών στα iPhone.

Από την άλλη η μεγάλη τράπεζα μουσικής αναπαραγωγής, το Spotify, χρειάζεται τεράστιες ποσότητες ενέργειας για να υποστηρίξει τις υπηρεσίες της και τους εκατομμύρια πελάτες της.

Σε αυτό θα πρέπει να προσθέσουμε και τα περίφημα και πολύπαθα πνευματικά δικαιώματα των δημιουργών, αλλά και των εκτελεστών. Τα στοιχεία που δημοσιεύονται από τον Ντεβάιν επιβεβαιώνουν ότι όλη η ανθρώπινη παραγωγική δραστηριότητα ανοίγει συνεχείς πληγές στον πλανήτη και η μουσική δεν εξαιρείται από αυτό. Πρόθεση όμως του συγγραφέα δεν είναι να προκαλέσει ενοχές αλλά να αποκαλύψει μια ακόμη αθέατη πλευρά της πραγματικότητας. «Υπάρχει μια εξιδανικευμένη άποψη σχετικά με την ιδεολογία του μουσικού πολιτισμού γενικότερα. Δύσκολα στέκεται κανείς στον τρόπο παραγωγής των προϊόντων που σχετίζονται με τη μουσική δραστηριότητα». Το συγγραφικό εγχείρημα του Ντεβάιν ρίχνει φως στον κλάδο και καταρρίπτει τον μύθο της αθωότητας της μουσικής βιομηχανίας στη σημερινή της μορφή. Οπως σημειώνει, οι καινοτομίες των Τόμας Εντισον και Εμιλ Μπερλίνερ (εφευρέτες του γραμμοφώνου) έριξαν πολύ νερό στον μύλο της τεχνολογικής εξέλιξης του κλάδου. Ο Εντισον πειραματίστηκε με κερί και κυτταρίνη ενώ ο Μπερλίνερ με το shellac (μείγμα γομολάστιχας) που παράγεται από ασιατικό σκαθάρι λακ. Το shellac ήταν το βασικό υλικό έως την έλευση του βινυλίου στα μέσα του προηγούμενου αιώνα. Η συγκομιδή λακ στην Ινδία γινόταν από εργάτες οι οποίοι εργάζονταν σε απάνθρωπες συνθήκες. Το χλωριούχο πολυβινύλιο, υλικό από το οποίο κατασκευάζονται οι δίσκοι βινυλίου, παράγεται από αιθυλένιο υδρογονάνθρακα – ένα πετροχημικό προϊόν. Πρόκειται για ένα υλικό ανθεκτικό που δίνει πολλά χρόνια ζωής στον δίσκο, αλλά όταν τελειώσει η χρησιμότητά του καταλήγει θαμμένο σε χώρους υγειονομικής ταφής. Η αναβίωση του βινυλίου κάνει δηλαδή ακόμη πιο έντονο το αποτύπωμα άνθρακα στο περιβάλλον, έστω και αν δεν γίνεται άμεσα αντιληπτό.

Η εποχή της ψηφιακής αναπαραγωγής, λέει ο συγγραφέας του βιβλίου, χαρακτηρίζεται από την άυλη ακρόαση μουσικής. «To cloud για να λειτουργήσει απαιτεί ένα δίκτυο καλωδίων και οπτικών ινών, διακομιστών κ.λπ. Είναι ένα κρυφό κομμάτι της βιομηχανικής πραγματικότητας πίσω από το αστραφτερό πρόσωπο των νέων και μεγάλων τεχνολογιών που μας κατακλύζουν. Πολύ δύσκολα – σχεδόν ποτέ – δεν θα σκεφτεί ο χρήστης των θαυμαστών επιτευγμάτων που του παρέχουν πρόσβαση σε δεδομένα και υψηλή ποιότητα για το πώς και το γιατί έφτασαν στα χέρια του τα γκάτζετ αυτά. Αλλά αυτή είναι η βάση των οικονομιών της βιομηχανίας». Τα cloud βρίσκονται σε μεγάλα κτίρια της Google μέσα σε servers, οι οποίοι απαιτούν υψηλή ηλεκτρική ενέργεια τόσο για να μπορέσουν να ανταποκριθούν στις ανάγκες στου streaming όσο και για τη συντήρηση και ενημέρωσή τους. Πολλοί είναι πια εκείνοι που υποστηρίζουν ότι το music streaming χάνει τη μάχη με τον δίσκο εξαιτίας των υψηλών ενεργειακών πόρων που χρησιμοποιούνται για να αναπαραχθεί η άυλη μουσική. Οι αριθμοί αίρουν την αθωότητά του αφού έχει την ευθύνη για το 2% του συνολικών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα στον πλανήτη.

Υπάρχει και ένα ακόμη στοιχείο που παραβλέπεται: η συλλογή προσωπικών δεδομένων για επεξεργασία που θα φανούν χρήσιμα σε προωθητικές και διαφημιστικές ενέργειες. Μια τέτοια τεράστια τράπεζα διαθέτει το Spotify. Ο μουσικολόγος Ερικ Ντροτ, σε ένα άρθρο του – το οποίο εμπεριέχεται στο βιβλίο του Κάιλ Ντεβάιν – στην «Επιθεώρηση τoυ Συλλόγου για την Αμερικανική Μουσική» με τίτλο «Η μουσική ως τεχνολογία της παρακολούθησης», είναι ιδιαίτερα καυστικός. Οπως παρατηρεί, ένας από τους επικεφαλής των προγραμμάτων που χρησιμοποιεί το Spotify καυχιόταν ότι «όχι μόνο γνωρίζουμε τι ακούνε οι χρήστες μας, αλλά έχουμε πρόσβαση και στις προσωπικές τους δραστηριότητες», δίνοντας το εξής παράδειγμα: «Η εταιρεία καταγράφει 550.000 ντους κάθε μέρα».

Σαφώς και κάθε νέα τεχνολογία που συνδέεται με την ψυχαγωγία δίνει μια λάμψη νοσταλγίας στις παλαιότερες και μια ακόμη αφορμή για να μιλήσουμε για ένα εξιδανικευμένο παρελθόν. Οι δίσκοι παραμένουν το αγαπημένο αντικείμενο όσων αγαπούν τη μουσική. Η αναβίωση του βινυλίου προχωρά με ταχύτατους ρυθμούς και κινείται παράλληλα με την επανεμφάνιση της κασέτας. Μένει να δούμε αν θα πάμε ακόμη πιο πίσω στην εποχή των πρώτων γραμμοφώνων. Ομως το πρόβλημα που φωτίζει η έρευνα δεν σχετίζεται με τα προϊόντα αυτά καθαυτά, αλλά με το έλλειμα των τεχνολογιών που τα παράγουν και το περιβαλλοντικό τραύμα που βαθαίνει – είτε εξαιτίας κάποιου νέου ή παλαιού γκάτζετ.

Για τον Ντεβάιν η οικολογική πλευρά της μουσικής πρέπει να γίνει μέρος μιας γενικότερης προσπάθειας. «Σε αυτό το πεδίο ίσως χρειαστεί να αμφισβητήσουμε τις προσδοκίες μας για απεριόριστη πρόσβαση και άπειρη αποθήκευση». Αλλωστε ποιος από τους χρήστες με τα άπειρα giga μουσικής αποθηκευμένη (αυτό μεταφράζεται σε εκατοντάδες χιλιάδες δίσκους) την έχει ακούσει όλη; Κανείς με βεβαιότητα. Είναι μια ακόμη έκφραση του χωρίς όρια καταναλωτισμού μας. Η ευκολία ότι με το πάτημα ενός κουπιού μπορείς να έχεις όλη την μουσική ιστορία του κόσμου σαφώς και είναι δελεαστική. Μπορεί να φαίνεται μια ακίνδυνη επιθυμία αλλά αφήνει ανελέητα σημάδια στον πλανήτη. Αυτό που ενδεχομένως θα μπορέσει να ανατρέψει την κατάσταση είναι η αλλαγή της συνείδησή μας – παρόμοια με αυτή που έγινε και με τη διατροφή. Σαφώς και το κάθε είδους ακρόασης είναι μοναδικό και στον καθένα ταιριάζει το δικό του για συγκεκριμένους λόγους. Το μεγάλο στοίχημα της μουσικής βιομηχανίας θα πρέπει να είναι ποιος από αυτούς που προτείνουν μπορεί να είναι λιγότερο βλαβερός για το περιβάλλον, εκείνος δηλαδή που έχει τη μικρότερη δυνατή επιβάρυνση.

Οταν ακούμε μουσική μπορούμε να αναρωτηθούμε: υπό ποιες συνθήκες έγινε η ηχογράφηση; Ποιος εργάζεται, πώς πληρώνεται αλλά το σημαντικότερο: πόση μουσική χρειαζόμαστε πραγματικά; Ισως εάν έχουμε στη διάθεσή μας λιγότερη μπορεί να αρχίσει να μας ενδιαφέρει περισσότερο.