Λιγότερη δουλειά, λιγότερες απολύσεις

Ξέρω, δουλεύετε σκληρότερα από πριν – όσοι δεν έχετε χάσει τη δουλειά σας λόγω του κορωνοϊού δηλαδή. Κάντε όμως ένα διάλειμμα και διαβάστε κάτι περίεργες ερωτήσεις. Γιατί οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι που πίνουν όλη μέρα καφέ και κουβεντιάζουν σε κλιματιζόμενα γραφεία πληρώνονται πολύ καλύτερα από τους νέους τούς οποίους στέλνουν να ανοίγουν λάκκους; Γιατί οι άνθρωποι που πληρώνονται για τη δουλειά τους πάνε για δουλειά και την επόμενη ημέρα αντί να χαίρονται τους καρπούς της εργασίας τους; Γιατί οι άνθρωποι δουλεύουν τόσο σκληρά για να αποκτήσουν περισσότερο πλούτο από αυτόν που χρειάζονται;

Τις ερωτήσεις αυτές τις κάνουν όσοι έχουν απομείνει από τους Ju/’hoansi (προφέρονται Τζουκουάσι), που ανήκουν στην οικογένεια των Βουσμάνων και είναι μια από τις ελάχιστες φυλές που επιβιώνουν ακόμη συλλέγοντας τροφή και κυνηγώντας. Καθώς έχουν χάσει όλη τη γη τους, ζουν στα περίχωρα πόλεων της Ναμίμπια και σε «ζώνες μετεγκατάστασης» όπου παλεύουν με την πείνα και τις αρρώστιες. Οπως γράφει όμως στους Financial Times ο ανθρωπολόγος Τζέιμς Σούζμαν, που τους παρακολουθεί εδώ και τρεις δεκαετίες, η οικονομική τους προσέγγιση για την εργασία προσφέρει ενδείξεις όχι μόνο για το παρελθόν, αλλά και για την οργάνωσή μας σε ένα όλο και πιο αυτοματοποιημένο μέλλον.

Ο Κέινς είχε προβλέψει ότι μέχρι το 2030, η συσσώρευση κεφαλαίου, οι βελτιώσεις της παραγωγικότητας και οι τεχνολογικές πρόοδοι θα είχαν λύσει το «οικονομικό πρόβλημα» και θα είχαν οδηγήσει σε μια εποχή όπου κανείς, με εξαίρεση μερικούς αμετανόητους φιλοχρήματους, δεν θα δουλεύει πάνω από 15 ώρες την εβδομάδα. Θα γινόμασταν όλοι σαν τους Τζουκουάσι, δηλαδή, που την εποχή της δόξας τους δεν είχαν ανάγκη να δουλεύουν περισσότερο από τόσο – κι είχαν άφθονο χρόνο και ενέργεια για την ψυχαγωγία τους.

Την ίδια εκτίμηση είχε κάνει και ο Μπέρτραντ Ράσελ. Και από τις αρχές του 20ού αιώνα μέχρι τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι εβδομαδιαίες ώρες εργασίας στον βιομηχανικό κόσμο πράγματι μειώνονταν σταθερά. Η τάση αυτή αντιστράφηκε στη συνέχεια. Σήμερα όμως, με τον κορωνοϊό και τις βαριές οικονομικές του συνέπειες, το ερώτημα έρχεται ξανά στην επιφάνεια: Μήπως ήρθε η ώρα να μειώσουμε τις ώρες εργασίας; Μήπως η εβδομάδα των τεσσάρων ημερών είναι το καλύτερο αντίδοτο στην κρίση;

Η ιδέα αρέσει στους Γερμανούς, που στη διάρκεια της κρίσης του 2008 θέσπισαν το «Kurzarbeit». Η βασική ιδέα συμπυκνώνεται στο σχήμα «λιγότερη δουλειά, λιγότερες απολύσεις». Αντί να μειώσουν τις θέσεις εργασίας, οι επιχειρήσεις που αντιμετωπίζουν δυσκολίες μειώνουν τον χρόνο εργασίας των μισθωτών. Η ανάλογη μείωση του μισθού καλύπτεται κατά 95% από το κράτος και τους κοινωνικούς εταίρους. Το 2009, χάρις σε αυτή τη βοήθεια, η ανεργία αυξήθηκε στη Γερμανία έξι φορές λιγότερο γρήγορα απ’ ό,τι στη Γαλλία, παρόλο που η ύφεση εκεί ήταν σοβαρότερη.

Υπέρ της μείωσης των ωρών εργασίας τάχθηκε επισήμως τον περασμένο Μάιο η νεοζηλανδή πρωθυπουργός Ζακίντα Αρντερν. Το 60% των Γάλλων διάκεινται επίσης θετικά – υπό τον όρο να μη μειωθεί ο μισθός τους. Και πολλές επιχειρήσεις στην Ευρώπη έχουν αρχίσει ήδη να πειραματίζονται.

Οπως θυμίζει στο περιοδικό L’Obs ο γάλλος ευρωβουλευτής Πιερ Λαρουτιρού, που αγωνίζεται εδώ και 25 χρόνια υπέρ της εβδομάδας 4 ημερών, το 1996 ψηφίστηκε στη Γαλλία ένας νόμος που έδινε κίνητρα στις εταιρείες οι οποίες προχωρούσαν σε ένα τέτοιο καθεστώς. Επωφελήθηκαν 400 εταιρείες. Και το αποτέλεσμα ήταν ευεργετικό, καθώς παρατηρήθηκε μείωση του στρες μεταξύ των εργαζομένων, αύξηση της παραγωγικότητας και περιορισμός των απουσιών. Το υπουργείο Εργασίας υπολογίζει ότι με τον τρόπο αυτό θα μπορούσε να δημιουργηθούν 1,6 εκατομμύριο θέσεις εργασίας.

Αυτά είναι αστειότητες, απαντά ο οικονομολόγος Ζαν-Μαρκ Ντανιέλ, μέλος του φιλελεύθερου ιδρύματος iFrap. Για να μπορείς να δουλεύεις λιγότερο, πρέπει να είσαι παραγωγικός. Στη Γαλλία, όμως, η παραγωγικότητα τα τελευταία χρόνια μειώνεται. Χώρια που στην κατάταξη του ΟΟΣΑ οι Γάλλοι είναι εκείνοι που δουλεύουν ήδη λιγότερο απ’ όλους! Πέραν αυτού, όμως, ένα τέτοιο μέτρο δεν μπορεί να εφαρμοστεί σε εθνική κλίμακα. Ούτε θα οδηγήσει σε μείωση της ανεργίας. Ο μόνος τρόπος να μειωθεί η ανεργία είναι η ανάπτυξη. Οσο για το «Kurzarbeit», για να λειτουργήσει πρέπει να χαρακτηρίζεται από ευελιξία. Σε περιόδους κρίσης δηλαδή να δουλεύεις 28 ώρες, με κρατική ενίσχυση, και σε περιόδους οικονομικής ανάκαμψης να δουλεύεις 48 ώρες. Αυτό απαιτεί όμως μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, σε διάστημα επτά ή οκτώ ετών.

Η συζήτηση έχει φουντώσει. Και τα πρώτα συμπεράσματα είναι δύο. Ναι, η εβδομάδα τεσσάρων ημερών κερδίζει έδαφος. Οχι, με τις πιέσεις που ασκεί ο κορωνοϊός δύσκολα θα μπορέσουν οι εργαζόμενοι που δουλεύουν λιγότερο να διεκδικήσουν τον ίδιο μισθό. Μερικές φορές το σχήμα λειτουργεί αντίστροφα. Ο Ντέιβιντ Καν, διευθυντής της βρετανικής εταιρείας Target Publishing, αναγκάστηκε λόγω της πανδημίας να μειώσει τους μισθούς του προσωπικού κατά 20%. Υπήρξαν αντιδράσεις. Και ο ίδιος δεν αισθανόταν καλά, κυρίως απέναντι στους χαμηλόμισθους. Εδωσε τότε σε όλους ρεπό τις Παρασκευές. «Η ομάδα άρχισε να δουλεύει και πάλι αρμονικά. Εκδίδουμε την ίδια ποσότητα περιοδικών. Αυτό που κατάλαβα είναι ότι δεν πρέπει να φοβόμαστε την αλλαγή. Η Covid μάς κάνει να σκεφτόμαστε διαφορετικά. Το πιθανότερο είναι ότι δεν θα είχα κάνει αυτή την κίνηση αν δεν ήμουν αναγκασμένος».

Λιγότερη δουλειά, μικρότερο ενεργειακό αποτύπωμα

Στο διάσημο έργο του «Ο Πλούτος των Εθνών», που εκδόθηκε το 1776, ο Ανταμ Σμιθ εξήρε τις «πανέξυπνες μηχανές», για τις οποίες πίστευε ότι θα διευκόλυναν και θα συντόμευαν την εργασία. Ο θεμελιωτής της σχολής των κλασικών οικονομικών γνώριζε ότι παρόλο που είμαστε γεννημένοι για να δουλεύουμε, είναι αδύνατον να συμφιλιωθούμε με την εργασία. Πράγματι, από τη μεγάλη έρευνα που πραγματοποίησε το 2017 το ινστιτούτο Gallup σε 155 χώρες, προέκυψε ότι μόνο ένας στους δέκα Δυτικοευρωπαίους είναι δεμένος με τη δουλειά του. Είναι λοιπόν φανερό ότι η εργασιακή μας κουλτούρα πρέπει να αναθεωρηθεί. Και οι ώρες εργασίας να μειωθούν. Πολύ περισσότερο, μάλιστα, που σε συλλογικό επίπεδο η λιγότερη δουλειά, άρα και η λιγότερη κατανάλωση, μειώνουν το ενεργειακό μας αποτύπωμα και κατά συνέπεια συμβάλλουν ουσιαστικά στην προστασία του περιβάλλοντος.