Τεχνολογία και Δίκαιο

In memoriam Καλλιόπης Στουγιάννου*

Στις 28 Αυγούστου 2020, ο Elon Musk, ιδρυτής και ιθύνων νους της Neuralink, παρουσίασε τις εξελίξεις ενός εκ των πλέον φιλόδοξων εγχειρημάτων της εταιρείας, απευθυνόμενος, σε πραγματικό χρόνο, στην ενεργή, διαδικτυακή κοινότητα. Δραστηριοποιούμενη γενικότερα στο πεδίο σύζευξης του ανθρώπινου εγκεφάλου με προηγμένης τεχνολογίας ηλεκτρονικές συσκευές, η Neuralink παρουσίασε ένα είδος λειτουργικής διεπαφής εγκεφάλου-υπολογιστή (BCI – Brain Computer Interface -, όπως είναι ευρύτερα κατοχυρωμένος ο όρος στην επιστημονική ιδιόλεκτο) αποτελούμενης από ηλεκτρόδια τοποθετημένα στην περιοχή του εγκεφάλου και, περαιτέρω, διασυνδεδεμένα με ειδική «έξυπνη» συσκευή. Αυτή αποκωδικοποιεί με τη χρήση αλγορίθμων την καταγεγραμμένη νευρική λειτουργία και τροφοδοτεί, σε πραγματικούς χρόνους, με χρήσιμες πληροφορίες την υποστηριζόμενη διαδικασία, π.χ. κίνηση τεχνητού μέλους. Οι πολλά υποσχόμενοι προορισμοί της εφαρμογής που παρουσίασε ο Musk αφορούν κατ’ αρχάς τη βελτίωση ή θεραπεία ασθενειών που συνδέονται με τον εκφυλισμό της μνήμης, εγκεφαλικές δυσλειτουργίες, καταθλιπτικά επεισόδια κ.ο.κ. Η χρήση πάντως ανάλογων διεπαφών για ιατρικούς σκοπούς άλλους – αφορώντες κατά κύριο λόγο ακουστικά ή κινητικά εμφυτεύματα – είναι ήδη γνωστή εδώ και κάποια χρόνια. Εκεί όπου πλέον εστιάζει η επιστημονική διερεύνηση είναι η αποκωδικοποίηση νοητικών και συναισθηματικών διεργασιών, έτσι όπως οι τελευταίες αποτυπώνονται στα ηλεκτρόδια και οδεύουν προς τον «έξυπνο μηχανισμό».

Στις ιδιότητες του πρόσφατου καινοτόμου λειτουργικού που σύστησε η Neuralink στη διεθνή επιστημονική κοινότητα – υπό την υπεραισιόδοξη οπτική του Musk – περιλαμβάνεται και η δυνατότητα διαβίβασης δεδομένων από τον εγκέφαλο στη συσκευή, στο πλαίσιο μιας αλληλεπίδρασης, τουλάχιστον ανοίκειας σε αυτή την αντίστροφη εκδοχή της. Απώτατο ζητούμενο δε «η συμβολή του στην ανάπτυξη μιας συμβιωτικής σχέσης μεταξύ ανθρώπων και υπολογιστών προκειμένου οι λειτουργίες του ανθρώπινου εγκεφάλου να παραμείνουν “ανταγωνιστικές” σε σχέση με τις ανεξάντλητες δυνατότητες της πολλά υποσχόμενης προελαύνουσας τεχνητής νοημοσύνης» (1).

Προϊόν διαφημιστικής προβολής, με έμφαση στη μεγιστοποίηση εμπορικών και επιχειρηματικών αποδόσεων, επίτευγμα επιστημονικής υπεραξίας, στην υλοποίηση του οποίου συμποσούται ο ζήλος επιστημόνων αφοσιωμένων στην προοπτική διαρκούς βελτίωσης του ζην, αντανάκλαση ευσεβών πόθων του παρόντος σε ένα οραματικό μέλλον ή αμετάκλητη δυστοπία, όπως εν πάση περιπτώσει κι αν αντιλαμβάνεται κανείς την τρέχουσα εξέλιξη, ένα είναι βέβαιο: «ο θαυμαστός, καινούριος κόσμος» (2) είναι εδώ! Εδώ είναι επίσης η πραγμάτωση ενός ονείρου για τους ρέκτες της επιστημονικής φαντασίας και τους θιασώτες των τεχνολογικών επιτευγμάτων, όπως επίσης και ένας ακόμη εφιάλτης για τους ανησυχούντες και μηδέποτε καθεύδοντες υπερασπιστές των ατομικών δικαιωμάτων (3).

Ο νομικός προβληματισμός σε σχέση με τις «θαυμαστές», νέες τεχνολογίες αφορά αποκλειστικά τα όρια χρήσης, σε συνδυασμό με τον κίνδυνο κατάχρησής τους σε βάρος του εσώτερου πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης. Ειδικότερα, οι ανησυχίες αφορούν την ακεραιότητα δικαιωμάτων που σχετίζονται κατά βάση με την ελευθερία της σκέψης και την προστασία της ιδιωτικότητας. Εντελώς επιγραμματικά, αξίζει να επισημανθεί ότι ζητήματα φαίνεται να ανακύπτουν ως προς τα ακόλουθα:

(α) Το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα, όπως αυτό κατοχυρώνεται σε υπερεθνικό επίπεδο, τόσο στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (εφεξής: ΕΣΔΑ – άρθρο 8) όσο και στον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ενωσης (εφεξής: ΧΘΔ ΕΕ – άρθρο 7). Οι καταγραφές που προκύπτουν από τους διαβιβαστές-ηλεκτρόδια ή/και η σχετική επεξεργασία των βιομετρικών δεδομένων από τη λειτουργία και τη διάδραση των εγκεφαλικών συνάψεων περιλαμβάνονται ασφαλώς στο προστατευτέο πεδίο της ευαίσθητης ιδιωτικότητας. Τούτο σημαίνει ότι οποιαδήποτε απόκλιση ως προς την ακεραιότητα του δικαιώματος συζητείται μόνο υπό τις εξαιρετικές προϋποθέσεις της ΕΣΔΑ – και όχι πέραν του αναγκαίου μέτρου, όπως αυτό προσδιορίζεται στο πλαίσιο λειτουργίας της δημοκρατικής κοινωνίας.

(β) Το τεκμήριο της αθωότητας ως διακριτή συνιστώσα του δικαιώματος καθενός για δίκαιη δίκη και αποτελεσματική απονομή δικαιοσύνης (άρθρο 6 παρ. 2 ΕΣΔΑ και άρθρο 48 ΧΘΔ ΕΕ). Εδώ, ο αναφυόμενος προβληματισμός παραπέμπει στην αθέμιτη χρήση συσκευών ανίχνευσης ψεύδους και στον αποκλεισμό των τελευταίων από τον κατάλογο των αποδεκτών ανακριτικών μεθόδων. Ο περιορισμός συνδέεται κυρίως με την ευρύτερη απαγόρευση επέμβασης στο forum internum του ατόμου και εξαναγκασμού ως προς την αποκάλυψη του ενδιάθετου φρονήματος, καθόσον τέτοιες μέθοδοι προσκρούουν ευθέως στην υπέρτερη υποχρέωση σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Η αποκωδικοποίηση των δεδομένων που εισφέρουν οι υπό συζήτηση διεπαφές ενδέχεται να λειτουργεί ως πηγή ασύνειδης παροχής πληροφοριών. Οι αναλογίες με την παραβίαση του δικαιώματος στον σεβασμό του τεκμηρίου αθωότητας παραπέμπουν σε περιπτώσεις όπου από τη συνδυαστική τεχνική και σημειολογική ερμηνεία των μηνυμάτων που διαβιβάζουν οι εγκεφαλικοί νευρώνες απορρέουν πληροφορίες δυνάμει ενοχοποιητικές για τον φορέα τους. Ενα τέτοιο ενδεχόμενο εκθέτει σε κίνδυνο το δικαίωμα του διασυνδεδεμένου υποκειμένου σε δίκαιη δίκη. Ως εκ τούτου, υλικό που συλλέγεται μέσω εφαρμογών, όπως οι υπό συζήτηση διεπαφές, δεν μπορεί να είναι αξιοποιήσιμο στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών.

Ο 21ος αιώνας φαίνεται να προοιωνίζεται αξιοσημείωτες δεύτερες ευκαιρίες για την ευαλωτότητα της ανθρώπινης συνθήκης. Οσο εταιρικά σχήματα επιδιώκουν να καινοτομούν, υπάρχει ελπίδα για τη διαμόρφωση νέου περιβάλλοντος, διευρυμένης ισότητας και δημοκρατικής πρόσβασης στα δικαιώματα και στα αγαθά του πολιτισμού μας – κυρίως, για μέλη του κοινωνικού συνόλου με οριακές δυσλειτουργίες, στο φάσμα των νευροκινητικών παραλυσιών, εκφυλιστικών, εγκεφαλικών βλαβών κ.ο.κ. Μια τέτοια συμπεριληπτική προοπτική είναι αυτονόητο ότι οφείλει να περιβληθεί τους αναγκαίους νομικούς τύπους προκειμένου η σύζευξη τεχνολογίας και Δικαίου να καταστεί ασφαλής και λειτουργική. Οτιδήποτε διαφορετικό, τείνει προς την οργουελιανή δαιμονοποίηση της τεχνολογίας ή απλώς αναπαράγει φόβους για εικαζόμενα καφκικά αδιέξοδα. Στην εξελικτική πορεία του ανθρώπου, η στάθμιση υπήρξε ανέκαθεν sine qua non για την αφομοίωση των νέων δεδομένων. Οσο επικίνδυνη – αν όχι αφελής – είναι η εναπόθεση μεσσιανικών προσδοκιών στην τεχνολογία, άλλο τόσο ανιστόρητη είναι η φοβική άπωση ενώπιον κάθε novum. Τόσο η εγχώρια νομολογία όσο και, κυρίως, η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου διαθέτουν ήδη επεξεργασμένη μεθοδολογία προς επίτευξη κρίσιμων ισορροπιών. Συνεπώς, η διαχείριση του κινδύνου – όταν και εφόσον προκύψει – είναι ζήτημα εφαρμογής εμπεδωμένης και αξιόπιστης τεχνογνωσίας.

Ο εν πολλοίς προφητικός Κωνσταντίνος Ξενάκης είχε ήδη από την πρώιμη δεκαετία του 1970 εκφράσει στα έργα του, με αναγνωρίσιμη καλλιτεχνική γλώσσα, τη βαθιά αγωνία του για την εκρηκτική ανάπτυξη της επιστήμης των υπολογιστών. Κυρίως, για την αντιστρόφως ανάλογη σχέση που διαφαινόταν μεταξύ πληθωριστικής διάχυσης της ψηφιακής πληροφορίας και ουσιαστικής ανθρώπινης επικοινωνίας (4). Μοιάζει πια να βρισκόμαστε κοντά στην ημέρα που η τεχνολογία θα μπορεί, πέρα από τις σωματοκινητικές, να υποκαταστήσει σε ικανοποιητικό βαθμό πάσχουσες λειτουργίες ακόμη και του ανθρώπινου εγκεφάλου. Θα είχε ενδιαφέρον αν η αξιοποίηση μιας τέτοιας επιστημονικής υπεροπλίας επ’ ωφελεία της επικοινωνιακής εγγύτητας των πιο ευάλωτων κατόρθωνε να διασκεδάσει – ίσως και αναιρέσει – την πρόδρομη, δυστοπική αγωνία του ευαίσθητου εικαστικού.

* Η Καλλιόπη Στουγιάννου (1975-2017) υπήρξε εξαιρετική νομικός, ειδική επιστήμονας στον Συνήγορο του Πολίτη και από τις πλέον πείσμονες αγωνίστριες. Στη μάχη που έδινε, αφότου προσβλήθηκε από αμυοτροφική πλευρική σκλήρυνση (ALS), και στην προσπάθειά της να παραμείνει επιστημονικά και εργασιακά ενεργή, μέχρι τις τελευταίες ώρες, τεχνολογικές εφαρμογές ανάλογες των προπεριγραφόμενων λειτούργησαν ως ισχυρό κίνητρο για να μην εγκαταλείψει τον ασύμμετρο αγώνα της. Παρέτειναν, κατά κυριολεξία, το αληθινό «οξυγόνο» της ζωής της: την ανάγκη της για δημιουργία και δρώσα παρουσία.

(1) BROWN (M.), Neuralink: «3 neuroscientists react to Elon Musk’s brain chip reveal». Στο inverse.com/innovation/neuralink-neuroscientists.

(2) William Shakespeare, «Τρικυμία» (Πέμπτη Πράξη, Α’ Σκηνή), Αθήνα, εκδ. Φέξη, 1913, μτφρ. Ι. Πολυλά, σελ. 51. Στο επιφώνημα αυτό της Μιράντας, κόρης του Πρόσπερου, παραπέμπει ο τίτλος του κλασικού έργου του Aldus Huxley, «Brave, New World» (1932). Βλ. ΧΑΞΛΕΫ (Α.), «Θαυμαστός, καινούριος κόσμος», Αθήνα, Κάκτος, 1980 (μτφρ. Ε. Κυπραίου).

(3) Βλ. ενδεικτικά, KEMPER (C.), «Technology and Law going Mental – Threads and Threats of Brain-Computer Interfaces» (https://verfassungsblog.de/technology-and-law-going-mental/), KRAUSOVA (A.), «Legal aspects of Brain-Computer Interfaces», Masaryk University Journal of Law and Technology, 2014, σελ. 199 επ. (https://journals.muni.cz/mujlt/article/view/2655)

(4) ΒΑΡΔΑΚΗ (Ε.), «Με το βλέμμα του Κωνσταντίνου Ξενάκη», ΤΟ ΒΗΜΑ, 23.8.2020.