Ο ναρκισσισμός της νιότης και των γηρατειών

Ανδρα μοι έννεπε, Μούσα, πολύτροπον, ος μάλα πολλά πλάγχθη, επεί Τροίης ιερόν πτολίεθρον έπερσε· πολλών δ’ ανθρώπων ίδεν άστεα και νόον έγνω [Οδύσσεια α 1-10]

Στη μακρόχρονη πορεία μου ως πανεπιστημιακός δάσκαλος και ταξιδευτής σε πολλές χώρες του πλανήτη γνώρισα χιλιάδες νέους, ώστε να νιώσω πραγματικά κατάπληξη την τελευταία περίοδο του κορωνοϊού που διανύουμε, όπου συνάντησα συμπεριφορές νέων ατόμων – ευτυχώς ολίγων – εντός και εκτός ακαδημαϊκού χώρου και αρθρογραφίες σε έγκριτες εφημερίδες που θα μπορούσαν να χαρακτηρισθούν απαράδεκτες. Καταφεύγω λοιπόν για βοήθεια στην ψυχανάλυση ώστε να κατανοήσω και να ερμηνεύσω αυτού του είδους γεγονότα που απασχολούν σήμερα τις κοινωνίες παγκοσμίως.

Ο φόβος του θανάτου και η προσδοκία της αιώνιας ζωής υπήρξε ένα προαιώνιο ζήτημα, που αποτελεί και μία από τις βασικές αιτίες γέννησης των διαφόρων θρησκειών. Οι άνθρωποι αρχίζουν να φοβούνται τα γηρατειά πριν ακόμη γίνουν μεσήλικες. Οι Αμερικανοί περνούν νωρίς την κρίση της μέσης ηλικίας, ακόμη και από τα τεσσαρακοστά τους γενέθλια. Ο ανορθολογικός αυτός τρόμος για τα γηρατειά και τον θάνατο συνδέεται στενά με την ανάδυση της ναρκισσιστικής προσωπικότητας ως κυρίαρχου τύπου προσωπικότητας στη σύγχρονη κοινωνία (Christopher Lasch, 1999).

Υπάρχουν δύο θεωρητικές προσεγγίσεις στο πρόβλημα των γηρατειών: η κοινωνική και η βιολογική. Η πρώτη επιδιώκει όχι να επιμηκύνει τη ζωή (μακροβιότητα), αλλά να βελτιώσει την ποιότητά της, ιδιαιτέρως για την τελευταία περίοδο της παρακμής του ανθρώπου. Οι υποστηρικτές της ζητούν πιο ενεργητικό ρόλο για εκείνους που ενώ έχουν φθάσει σε προχωρημένη ηλικία δεν έχουν πάψει να είναι χρήσιμοι. Οι ανθρωπιστές επιμένουν ότι οι ηλικιωμένοι είναι κοινωνική κατηγορία και θα πρέπει η κοινωνία να χρησιμοποιήσει τη συσσωρευμένη πείρα τους και να μην τους απωθήσει στο περιθώριο της ζωής. Η δεύτερη προσέγγιση ονομάζεται και «ιατρική». Το έτος 2025, πίστευε παλαιότερα ο Αλμπερτ Ρόζενφελντ, η ιατρική τεχνολογία, συνεπικουρούμενη από τη διατροφή, την υγιεινή και γενικότερα την οικονομική άνοδο του επιπέδου ζωής, θα έχει μειώσει τη θνησιμότητα και θα αυξήσει αισθητά τη μακροβιότητα και την ποιότητα της ζωής των ηλικιωμένων. Αυτή η προφητεία του Ρόζενφελντ έχει σε έναν μεγάλο βαθμό επαληθευτεί (χαρακτηριστικό παράδειγμα η Ιαπωνία).

Ο όρος ναρκισσισμός μπορεί να χρησιμοποιηθεί είτε από επιστήμονες ψυχολόγους και ψυχίατρους για να περιγράψει έναν τύπο διαταραχής προσωπικότητας είτε από ανθρώπους χωρίς γνώσεις ψυχολογίας που θέλουν να περιγράψουν ένα άτομο το οποίο συμπεριφέρεται με υπέρμετρο εγωισμό. Τον χρησιμοποίησε πρώτος ο Φρόιντ στο έργο του «Εισαγωγή στην Ψυχανάλυση» (1917). Ο ναρκισσισμός αναδύεται ως τυπικό κοινωνικό φαινόμενο σε μία κοινωνία που έχει χάσει το ενδιαφέρον της για το μέλλον. Ετσι πολλοί λαχταρούν την αιώνια νεότητα και την κατάργηση του γήρατος και μερικές φορές αποφεύγουν να τεκνοποιήσουν, αμφιβάλλοντας αν η κοινωνία μας θα έπρεπε να αναπαραχθεί. Τελικά σπανίως το άτομο αποδέχεται τον ναρκισσισμό του, αλλά εύκολα οι γενιές αλληλοκατηγορούνται μεταξύ τους επικαλούμενες συνήθως το λεγόμενο «χάσμα των γενιών». Η σημερινή κατάσταση όμως τείνει να καταλήξει σε μια μορφή «φαρσοτραγωδίας», αν σκεφτούμε ότι ένας νέος διάσημος επιστήμονας-ερευνητής, ο Yuval Harari, αναλογίζεται στον επίλογο του βιβλίου του Homo Deus: Τι θα συμβεί στην κοινωνία, την πολιτική και την καθημερινή ζωή, όταν μη συνειδητοί αλλά υψηλής νοημοσύνης αλγόριθμοι θα μας ξέρουν καλύτερα απ’ ό,τι ξέρουμε οι ίδιοι τον εαυτό μας;

Ο Κυριάκος Παπαϊωάννου είναι ομότιμος καθηγητής του ΑΠΘ