Επιστολής αποστολή

Οι σκέψεις που ακολουθούν είναι προσωπικές και μάλλον θα έρθουν σε αντίθεση με τη συνήθη πραγματικότητα. Πρόκειται για τη δημοσιοποίηση επιστολών, κυρίως μετά θάνατον, ενός διακεκριμένου για την προσφορά του συνανθρώπου μας. Αφορμή είναι η παρουσίαση από την κ. Μόνικα Μπελούτσι επιστολών της Μαρίας Κάλλας σε «ρεσιτάλ» στο Ηρώδειο.

Γνωρίζω τα αντεπιχειρήματα, κυρίως των ιστορικών, των κοινωνιολόγων, των ψυχολόγων, βασικά των ψυχιάτρων, αλλά και των θεολόγων. Πίσω από ένα μεγάλο έργο, είτε επιστημονικό, είτε καλλιτεχνικό, ακόμη και πίσω από τις τελευταίες επιστολές που αφήνει ένας μελλοθάνατος φρικαλέων εγκλημάτων, πίσω από τις επιστολές κατασκόπου, προδότη της χώρας του, αλλά και πίσω από επιστολές αιρεσιαρχών ιερωμένων ή πολιτικών, ανιχνεύονται οι ιδέες τους, οι αμαρτίες του βίου τους, οι προδοσίες στην κοινωνική, οικονομική ή ερωτική ζωή τους, τα μίση τους για τους συγκαιρινούς ομοτέχνους τους ή συνοδοιπόρους τους, καμιά φορά και η ομολογία των κλοπών ιδεών ή σχεδίων ή και η καταστροφή κειμένων ή πειραμάτων συναδέλφων επιστημόνων.

Η αφορμή για αυτές τις σκέψεις είναι το «ρεσιτάλ» της κ. Μπελούτσι, όπως ανέφερα ήδη, αλλά είναι απλώς η αφορμή, αφού, τουλάχιστον για μένα, το θέμα αυτό έχει πολύ ψωμί, ψίχα και κόρα.

Θα ξεκινήσω με ένα πασίγνωστο γεγονός. Ο μεγάλος Κάφκα, ένας ψυχαναγκαστικός δημιουργός, ανικανοποίητος, έτσι ώστε να αφήσει αδημοσίευτα τα μυθιστορήματά του, όταν πέθαινε από φυματίωση στο κρεβάτι του νοσοκομείου, ξόρκισε τον φίλο του Μαξ Μπροντ να κάψει τα χειρόγραφά του. Αν και φίλος εκείνος, παρέβη την εντολή. Ετσι σήμερα έχουμε τη χαρά την πνευματική και την αισθητική να μακαρίζουμε και τον επίορκο φίλο και την ψυχούλα του συμπλεγματικού Εβραίου που πήγε τη λογοτεχνία έναν αιώνα μπροστά. Αν, όμως, ο Μπροντ είχε τηρήσει την υπόσχεσή του και είχε καταστρέψει τα χειρόγραφα, θα είχαμε τις επιστολές που έστειλε ο Κάφκα στην υποψήφια σύζυγό του, δεσμός που, εξαιτίας των ψυχολογικών του προβλημάτων, δεν ευοδώθηκε. Οι επιστολές, όμως, που έστειλε στην αρραβωνιαστικιά του Μιλένα, διασώθηκαν στα χέρια εκείνης και τις δημοσιοποίησε. Ερώτημα πρώτο: θα τις δημοσιοποιούσε, αν δεν είχαν διασωθεί και κάνει διάσημο τον Κάφκα τα έργα του; Ποιος θα ενδιαφερόταν για τις ερωτικές επιστολές ενός αγνώστου Εβραίου της Πράγας που μεγάλωσε στα γκέτο; Πόσες χιλιάδες επιστολές ανωνύμων, συχνά συνταρακτικές, δεν έμειναν στα συρτάρια των αποδεκτών, των κληρονόμων και, ίσως, και των Αρχών;

Αλλάζω εποχή. Διαθέτουμε επιστολές ή άλλα τέτοιου είδους τεκμήρια από τον Αισχύλο, τον Ευριπίδη, τον Θουκυδίδη, τον Ηράκλειτο, τον Φειδία; Τις επιστολές του Πλάτωνα προς τον εραστή του νεαρό στη Σικελία τις διαθέτουμε, αλλά δεν νομίζω, πέραν από τις προσωπικές αναφορές, πως προσέφεραν τίποτε ιδιαίτερο στο έργο του μεγάλου φιλοσόφου. Εδώ ας σταθώ να πω πως είναι τελείως διαφορετική η αλληλογραφία ανάμεσα σε ομοτέχνους που συζητούν για προβλήματα, αινίγματα, αδιέξοδα ή νέες οπτικές του αντικειμένου της τέχνης ή της επιστήμης. Είναι πολύτιμες, λ.χ., οι επιστολές του Αϊνστάιν προς νομπελίστες συναδέλφους του, όπου αναλύονται μέγιστα προβλήματα των μαθηματικών.

Δεν λέω, υπάρχουν επιστολές του Μπαλζάκ, ενός ιδιοφυούς πεζογράφου, έκλυτου στον σπάταλο βίο, που χρωστούσε και στον φούρναρη και στον φίλο και στον γείτονα και που με τις επιστολές αυτές υπόσχεται να πληρώσει τα χρέη του ή ζητεί περαιτέρω χρόνο εξόφλησή τους. Αλλά ερωτώ, αν έλειπαν αυτές οι επιστολές (και πολλοί αναγνώστες του μεγάλου συγγραφέα τις αγνοούν) πόσο θα βοηθούσαν αναγνώστες εκατό χρόνια μετά, π.χ. στην Ελλάδα, να κατανοήσουν την «Ευγενία Γκραντέ»;

Δεν θέλω να μπερδευτούν, όσα αναφέρω για την «αξιοποίηση» μετά θάνατον της αλληλογραφίας επωνύμων με τα Απομνημονεύματα που τυχόν δημοσιοποιούνται μετά θάνατον. Εχω κι άλλες φορές αναφερθεί στον βαθμό που τα υποκειμενικά απομνημονεύματα μπορούν να αποτελέσουν αξιόπιστη πηγή για την ιστορική αλήθεια. Ηταν εκπληκτική η ενέργεια της Ακαδημίας του Νομπέλ που έδωσε το Νομπέλ… Λογοτεχνίας στον Τσώρτσιλ!

Ας ξαναγυρίσουμε στην επιστολική λογοτεχνία. Εδώ σηκώνει, πράγματι, συζήτηση. Το περιεχόμενο μιας επιστολής φυσικά και συντελεί στο να συγκροτήσουμε γνώμη και άποψη για τον επιστολογράφο, αλλά είναι και τεκμήριο γραπτού ύφους. Είναι, όμως, βέβαιο πως, αν υπάρχει έργο του επιστολογράφου, το πολύ να ενισχύεται η γνώμη μας για το ύφος του στις επιστολές, αλλά σπάνια μας οδηγούν σε ανατροπές των παγίων εντυπώσεων. Εξαίρεση, βέβαια, αποτελούν επιστολές μεγάλων λογοτεχνών προς τις ερωμένες που τους εγκατέλειψαν, λ.χ., όπου η οργή συνήθως εκφράζεται με εκφράσεις και ύφος και ήθος τελείως διάφορο από το έργο του επιστολογράφου. Αλλά αυτές οι επιστολές σαφώς αποκαλύπτουν στοιχεία του χαρακτήρα του, χωρίς να ανατρέπουν τις εκτιμήσεις για το έργο του καθαυτό. Η δημοσιοποίηση αλληλογραφίας διασήμων γιγαντώθηκε, κυρίως μετά την επανάσταση του Φρόιντ. Η μελέτη τους και η κοινοποίησή τους στο ευρύ κοινό, για το οποίο, βεβαίως, δεν γράφτηκαν, σαφώς συντελεί στη συγκρότηση ενός πληρέστερου ψυχογραφήματος, αλλά σπανίως ανατρέπει τις απόψεις της κριτικής και των αναγνωστών για το κύριο έργο του λογοτέχνη. Αφήνω, βέβαια, επιστολές μαθηματικών, πολιτικών, ζωγράφων, αρχιτεκτόνων, χορευτών πάνω σε προσωπικά πάθη, επιθυμίες, ζωτικά ψεύδη, αφού σε καμιά περίπτωση δεν φωτίζουν ούτε κατά διάνοια τις επιστημονικές, θεωρητικές ή πρακτικές τους, θέσεις. Πέρα, λοιπόν, από την επιστολογραφία που μεταφέρει επιστημονικές απόψεις, θέτει στον αποδέκτη προβληματισμούς ή αδιέξοδα, πέρα από θεωρητικές ή πρακτικές υποθέσεις που μπορεί να απασχολούν ομοτέχνους επιστολογράφους. Οι άλλες, οι προσωπικές επιστολές, δεν φωτίζουν, τουλάχιστον καταλυτικά, το κύριο έργο των επιστολογράφων. Υπάρχουν, π.χ., επιστολές, όπου ο συγγραφέας τους αναλύει τα προβλήματα που αντιμετωπίζει στη συγκρότηση, τη δομή, την ανάπτυξη και την τεκμηρίωση ενός έργου του. Αυτές οι επιστολές είναι, πράγματι, πολύτιμες για τους κριτικούς ή τους ιστορικούς ή τους δοκιμιογράφους που ασχολούνται με ένα δημιουργικό έργο.

Σήμερα, δυστυχώς, τέτοιου είδους προβλήματα τίθενται μέσα από το Διαδίκτυο, το φαξ, το τηλέφωνο. Ενας σημερινός Αϊνστάιν δεν θα έστελνε επιστολή στον Οπενχάιμερ για να του θέσει μερικές καίριες απορίες του για τους έρωτές του. Αλλά νομίζω πως στο μέλλον και η άλλη γνωστή έως τώρα επικοινωνία μέσω επιστολών, λόγω των σύγχρονων μέσων επικοινωνίας, θα εκλείψει. Η ερωτική επικοινωνία σήμερα γίνεται με το κινητό και το Διαδίκτυο, έτσι θα εκλείψει μια, κατά τη γνώμη μου, προβληματική ανταλλαγή σκέψεων, παθών, πόθων, ύβρεων, συκοφαντιών, ψευδαισθήσεων. Προβληματική σε σχέση με το κατά πόσο βοηθά να διεισδύσω σε βάθος στο έργο ενός λογοτέχνη ή στα πορίσματα ενός επιστήμονα. Το να έχω επιστολιαίο τεκμήριο πως ένας μεγάλος στοχαστής ήταν απατημένος σύζυγος, χρεωκόπος ή σαδομαζοχιστής, δεν βοηθάει πάντα την προσέγγιση του δημιουργικού του έργου.

Προσωπικές απόψεις που, πιθανόν, να εγείρουν αντιρρήσεις και χλεύη.